काठमाडौँमा राजनीतिक विवाद, भारतका लागि कूटनीतिक राहत

नयाँ दिल्ली: ​नेपालकाे बालेन शाह सरकारले १ रूपैयाँको नयाँ सिक्काबाट विवादित राजनीतिक नक्सा हटाउने निर्णय गरेसँगै काठमाडौँको राजनीतिक वृत्तमा नयाँ तरङ्ग पैदा भएको छ।
तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको कार्यकालमा जारी गरिएको उक्त विवादित नक्सामा भारतका तीन रणनीतिक क्षेत्रहरू—लिम्पियाधुरा, कालापानी र लिपुलेकलाई नेपाली भूभागका रूपमा देखाइएको थियो। अहिले बालेन सरकारले १ रूपैयाँको सिक्कामा रहेको सो विवादित नक्सा हटाएर त्यसको सट्टा एक प्रसिद्ध बौद्ध गुम्बाको चित्र छाप्ने निर्णय गरेको छ। भारतीय विदेश मामिलाका विज्ञहरूले यस कदमलाई दुई देशबीचको तनाव कम गर्ने दिशामा भारतका लागि एक महत्त्वपूर्ण कूटनीतिक राहतका रूपमा लिएका छन्।
​तर, सरकारको यो कदमपछि नेपालभित्र वामपन्थी नेताहरू र विपक्षी दलहरूले तीव्र प्रतिक्रिया दिन थालेका छन्। नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीका वरिष्ठ नेता भीम रावलले यो निर्णयको कडा शब्दमा भर्त्सना गर्दै यसलाई नेपालको क्षेत्रीय अखण्डता र सार्वभौमिकताका लागि ठूलो धक्का भनेका छन्। उनले सरकारमाथि राष्ट्रिय हितसँग सम्झौता गरेको आरोप लगाउँदै राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी समर्थित बालेन सरकारले यस राष्ट्रविरोधी निर्णयमाथि तुरुन्तै आफ्नो आधिकारिक धारणा सार्वजनिक गर्नुपर्ने माग गरेका छन्।
​अर्कोतर्फ, नेपाल राष्ट्र बैंकले भने यो सम्पूर्ण प्रक्रियालाई विशुद्ध रूपमा प्राविधिक र व्यावहारिक परिवर्तन भएको दाबी गरेको छ। केन्द्रीय बैंकका प्रवक्ता गुरुप्रसाद पौडेलका अनुसार सिक्काको ढाँचामा संशोधन गर्नुको मुख्य उद्देश्य यसको आकार र तौल घटाउनु हो। नयाँ निर्णयअनुसार १ रूपैयाँको सिक्काको तौल ४ ग्रामबाट घटाएर ३.२ ग्राम र २ रूपैयाँको सिक्काको तौल ५ ग्रामबाट घटाएर ३.८ ग्राम बनाइँदै छ। साथै, यी सिक्काहरू पहेँलो रङको सट्टा स्टिल फिनिसिङमा तयार पारिनेछन्। यद्यपि, बैंकले २ रूपैयाँको सिक्कामा भने नेपालको वर्तमान राजनीतिक नक्सा यथावत् रहने स्पष्ट पारेको छ।
​उल्लेखनीय छ कि भारत र नेपालबीच कालापानी, लिपुलेक र लिम्पियाधुरालाई लिएर सीमा विवाद वर्षौँ पुरानो हो। दुई देशबीचको सीमा निर्धारण सन् १८१६ को ऐतिहासिक सुगौली सन्धिअनुसार भएको थियो, जसमा काली नदीलाई प्राकृतिक सीमा रेखा मानिएको छ। नेपालको दाबी छ कि काली नदीको उद्गमस्थल लिम्पियाधुरा हो, त्यसैले कालापानीदेखि लिपुलेकसम्मको सम्पूर्ण भूभाग नेपालकै हो। यसको विपरीत, भारतको स्पष्ट अडान छ कि काली नदी कालापानी नजिकैबाट निस्कन्छ र यो क्षेत्र ऐतिहासिक तथा प्रशासनिक रूपमा भारतको उत्तराखण्ड राज्यको अभिन्न अङ्ग हो। चीनको सीमा नजिकै भएकाले रणनीतिक रूपमा यो क्षेत्र अत्यन्तै संवेदनशील छ र लिपुलेक भञ्ज्याङ भएर नै प्रसिद्ध कैलाश मानसरोवर यात्राको बाटो जान्छ।