महात्मा गान्धीले आफ्नो जीवनकालमा गरेका विभिन्न अनशन र सत्याग्रहहरू भारतको स्वतन्त्रता संग्रामका महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक घटना मानिन्छन्।
सन् १९१५ मा दक्षिण अफ्रिकाबाट भारत फर्किएपछि सन् १९४८ मा हत्या हुनुअघिसम्म गान्धीले करिब ३० पटक अनशन गरेका थिए। साधारणतया गान्धीका सबै अनशन ब्रिटिस साम्राज्यविरुद्ध लक्षित थिए भन्ने बुझाइ रहे पनि इतिहासले भने अर्कै तथ्य देखाउँछ।
गान्धीले गरेका ३० वटा अनशनमध्ये केवल चारवटा अनशन मात्र प्रत्यक्ष रूपमा ब्रिटिस सरकारको नीति र कदमविरुद्ध केन्द्रित थिए। गान्धी अनशनलाई कुनै पनि सरकार वा व्यवस्थाविरुद्ध प्रयोग गरिने अन्तिम कूटनीतिक तथा नैतिक हतियार मान्थे। उनी आफ्नै सहकर्मी, अनुयायी वा समाजमा देखिएका गल्ती, हिंसा र विभेदको प्रायश्चित्त गर्न तथा साम्प्रदायिक सद्भाव कायम राख्नका लागि अनशनको सहारा लिने गर्दथे।
​गान्धीका अनशनहरूमध्ये सन् १९३२ को ‘पुना प्याक्ट’ सँग जोडिएको यरवदा जेलको अनशन र सन् १९४३ को आगा खान प्यालेसको २१ दिने अनशनलाई सबैभन्दा संवेदनशील र चर्चित मानिन्छ। सन् १९३२ मा ब्रिटिस सरकारले दलितहरूका लागि घोषणा गरेको छुट्टै निर्वाचन क्षेत्रको व्यवस्थाविरुद्ध गान्धीले जेलभित्रै अनशन सुरु गरेका थिए। पछि डा. भीमराव अम्बेडकर र अन्य हिन्दु नेताहरूबीच भएको ऐतिहासिक सहमतिपछि संयुक्त निर्वाचन प्रणालीभित्रै दलितहरूका लागि सिट आरक्षित गर्ने व्यवस्था गरी ‘पुना प्याक्ट’ मा हस्ताक्षर भएको थियो। त्यसैगरी गान्धीले जातीय विभेद र छुवाछूत उन्मूलनका लागि पनि पटक-पटक अनशन बसेका थिए।
​गान्धीको जीवनकै सबैभन्दा जोखिमपूर्ण अनशन भने सन् १९४३ मा आगा खान प्यालेस (जुन त्यसबेला जेलका रूपमा प्रयोग गरिएको थियो) मा भएको थियो।
सन् १९४२ को ‘भारत छाड’ (क्विट इंडिया) आन्दोलनका क्रममा देशभरी फैलिएको हिंसा र अशान्तिको सम्पूर्ण दोष ब्रिटिस सरकार र तत्कालीन भाइसराय लर्ड लिनलिथगोले गान्धी र कंग्रेसमाथि लगाएका थिए। गान्धीले आफूमाथि लगाइएका आरोपहरू कि त प्रमाणसहित सिद्ध गर्न वा फिर्ता लिन भाइसरायलाई पत्र लेखेका थिए। तर ब्रिटिस सरकार आफ्नो अडानबाट पछि नहटेपछि ७३ वर्षका वृद्ध गान्धीले आरोपको प्रतिवाद गर्दै २१ दिने अनशनको घोषणा गरे। कमजोर स्वास्थ्य र उमेरका कारण चिकित्सकहरूले उनी सो अनशनबाट जीवित फर्कने आशा पूर्ण रूपमा मारिसकेका थिए।
​अनशनका क्रममा गान्धीको स्वास्थ्य स्थिति दिनानुदिन बिग्रँदै गयो र उनको मिर्गौलामा गम्भीर असर परी शरीरमा युरिमियाका लक्षणहरू देखिन थाले। गान्धीको अवस्था मृत्युको संघारमा पुगेपछि ब्रिटिस सरकारले समेत उनी बाँच्ने आशा छाडेको थियो। बेलायती प्रशासनले गान्धीको सम्भावित निधनलाई ध्यानमा राख्दै उनको अन्तिम संस्कारका लागि चाहिने चन्दन र अन्य काठहरूको जोहो गर्नुका साथै शवयात्राको मार्गसमेत तय गरिसकेको थियो। गान्धीको निधनपछि देशभरी हुनसक्ने सम्भावित दङ्गा र आन्दोलनलाई दमन गर्नका लागि ब्रिटिस सरकारले आफ्ना सम्पूर्ण प्रशासनिक र सैन्य अधिकारीहरूलाई उच्च सतर्कतामा राखेको थियो। तर चिकित्सकहरूको निरन्तर रेखदेख र अन्ततः केही थोपा फलफूलको रस मिसाइएको पानी खान तयार भएपछि गान्धीको स्वास्थ्यमा बिस्तारै सुधार आयो र उनी सो प्राणघातक सङ्कटबाट जोगिन सफल भएका थिए।