​नयाँ दिल्ली: भारतीय एवं विश्व इतिहासमा १२ सेप्टेम्बरको आफ्नै विशेष महत्त्व छ। यस दिन धेरै यस्ता घटनाहरू घटे, जुन इतिहासका पानाहरूमा सधैँका लागि दर्ता भएर रहेका छन्।
​देश-दुनियाँको इतिहासमा १२ सेप्टेम्बरको तारिखमा दर्ता भएका केही अन्य महत्त्वपूर्ण घटनाहरूको क्रमैसँग विवरण यस प्रकार छ~
​प्रमुख ऐतिहासिक घटनाहरू
​१२१७: फ्रान्सका राजकुमार लुई (पछि राजा लुई आठौँ) र इङ्गल्यान्डका राजा हेनरी तृतीयबिच ऐतिहासिक ‘ल्याम्बथको सन्धि’ मा हस्ताक्षर भएको थियो। यो शान्ति सम्झौतालाई ‘किङ्ग्स्टनको सन्धि’ नामले पनि चिनिन्छ। यस सन्धिले इङ्गल्यान्डमा चलिरहेको प्रथम ब्यारन्स युद्धलाई आधिकारिक रूपमा समाप्त गरिदियो।
​१३९८: क्रूर मङ्गोल विजेता तैमुर लङ्ग भारतमा आक्रमण गर्ने उद्देश्यले सिन्धु नदीको किनारमा पुगेका थिए। तैमुर लङ्गको मुख्य उद्देश्य दिल्ली सल्तनतको कमजोरीको फाइदा उठाएर भारतको अथाह सम्पत्ति लुट्नु थियो।
​१६३५: स्वीडेन र पोल्यान्डले ‘स्टुम्सडोर्फको युद्धविराम’ मा हस्ताक्षर गरेका थिए।
​१७८६: लर्ड कर्नवालिसले बंगाल (फोर्ट विलियम) को गभर्नर-जनरल र ब्रिटिश भारतको कमान्डर-इन-चिफको पदभार सम्हालेका थिए।
​१८७३: इतिहासकै पहिलो व्यावसायिक टाइपराइटर ग्राहकहरूलाई बिक्री गर्नका लागि बजारमा उपलब्ध गराइएको थियो। यसलाई क्रिस्टोफर ल्याथम शोल्सले आफ्ना साथीहरू (कार्लोस ग्लिडन र स्यामुअल डब्ल्यु. सोले) सँग मिलेर बनाएका थिए। यस मेसिनको निर्माण र बिक्रीको जिम्मा प्रसिद्ध हतियार निर्माता कम्पनी ई. रेमिङ्टन एन्ड सन्सले लिएको थियो, त्यसैले यसलाई ‘रेमिङ्टन नम्बर १’ नामले पनि चिनिन्छ।
​१९२८: फ्लोरिडामा ओकिचोबी आँधी (‘स्यान फेलिप सेगुन्डो आँधी’ का नामले चिनिने) बाट ६,००० जनाको मृत्यु भएको थियो।
​१९३१: महात्मा गान्धी दोस्रो गोलमेच सम्मेलनमा भाग लिन लन्डन पुगेका थिए। महात्मा गान्धी एस.एस. राजपुताना नामक जहाजबाट लन्डन पुगेका थिए।
​१९४०: दक्षिण-पश्चिम फ्रान्स (डारडोग्ने उपत्यका) मा लगभग १७,३०० वर्ष पुरानो लास्को गुफाका चित्रहरूको खोज गरिएको थियो। यी चित्रहरूमा मुख्य रूपमा घोडा, हिरण र अन्य ठुला जनावरहरूका सुन्दर चित्र बनेका छन्। युनेस्कोले १९७९ मा यसलाई विश्व सम्पदा सूचीमा घोषणा गरेको थियो।
​१९४४: अमेरिकी सेनाले दोस्रो विश्वयुद्धका क्रममा पहिलो पटक जर्मनीको सीमामा प्रवेश गरेको थियो। यो प्रवेश बेल्जियम र लक्जमबर्गको सीमा नजिक, जर्मनीको आर्चेन शहर नजिक भएको थियो।
​१९४८: पाकिस्तानका संस्थापक मोहम्मद अली जिन्नाको निधन भएको ठीक एक दिनपछि, भारतीय सेनाले हैदराबाद रियासतलाई भारतमा गाभ्नका लागि ‘अपरेसन पोलो’ (सैन्य अभियान) को सुरुवात गर्‍यो।
​१९५९: तत्कालीन सोभियत सङ्घको रकेट ‘लुना २’ चन्द्रमामा पुगेको थियो। लुना २ चन्द्रमाको सतहमा पुग्ने र अन्य कुनै खगोलीय पिण्डलाई छुने पहिलो मानव निर्मित अन्तरिक्ष यान थियो।
​१९६६: भारतीय पौडीबाज मिहिर सेनले गालिपुलीदेखि सेन्दुबाहिर (टर्कीमा डार्डानेलस जलडमरूमध्य) पौडिएर पार गर्दै इतिहास रचेका थिए।
​१९६८: पूर्वी युरोपेली देश अल्बानियाले आफूलाई सोभियत सङ्घको नेतृत्वमा रहेको वारसौ सन्धिबाट आधिकारिक रूपमा अलग गरेको थियो।
​१९८७: इथियोपियाले आधिकारिक रूपमा आफ्नो नयाँ संविधान अङ्गीकार गर्‍यो। यो संविधान लागू भएसँगै देशको नाम बदलेर ‘पिपल्स डेमोक्रेटिक रिपब्लिक अफ इथियोपिया’ भयो। नयाँ संविधानले देशमा आधिकारिक रूपमा एकदलीय साम्यवादी शासन स्थापना गर्‍यो, जसको नेतृत्व मेङ्गिस्तु हाएले मारियमले गरिरहेका थिए।
​१९९०: पूर्व र पश्चिम जर्मनीलाई एकीकृत गर्नका लागि (“टु प्लस फोर ट्रिटी” वा फाइनल सेटलमेन्ट अन जर्मनी ट्रिटी) अमेरिका, इङ्गल्यान्ड, फ्रान्स, सोभियत सङ्घ, पूर्व र पश्चिम जर्मनीले सम्झौतामा हस्ताक्षर गरे।
​१९९१: अन्तरिक्ष शटल ‘एसटीएस-४८’ (डिस्कभरी १४) को प्रक्षेपण गरिएको थियो। यसको मुख्य उद्देश्य पृथ्वीको माथिल्लो वायुमण्डल, ओजोन तह र वैश्विक वातावरणको अध्ययन गर्नु थियो।
​१९९७: अमेरिकी अन्तरिक्ष एजेन्सी नासाको ‘मार्स ग्लोबल सर्भेयर’ अन्तरिक्ष यान ४३.५ करोड माइल (लगभग ७० करोड किलोमिटर) को लामो यात्रा पूरा गरी मङ्गल ग्रहको कक्षामा सफलतापूर्वक पुगेको थियो।
​१९९७: संयुक्त राष्ट्र सङ्घका तत्कालीन महासचिव कोफी अन्नानद्वारा जारी गरिएको ‘वार्षिक प्रतिवेदन’ मा ४८ वर्षमा पहिलो पटक कास्मिरको कुनै उल्लेख गरिएको थिएन। सन् १९४८ मा कास्मिर मुद्दा संयुक्त राष्ट्र सङ्घमा पुगेपछि हरेक वर्ष महासचिवको वार्षिक प्रतिवेदनमा यसको उल्लेख गरिन्थ्यो। संयुक्त राष्ट्र सङ्घको प्रतिवेदनबाट कास्मिरको उल्लेख हटेपछि पाकिस्तानले गहिरो निराशा र आपत्ति जनाएको थियो।
​१९९८: कुआलालम्पुरमा १६ औँ राष्ट्रमण्डल खेलकुद (कमनवेल्थ गेम्स) को उद्घाटन भयो, जुन पहिलो पटक कुनै एसियाली देशमा आयोजना गरिएको थियो। यी खेलहरूमा पहिलो र अन्तिम पटक क्रिकेटलाई पनि समावेश गरिएको थियो, जसमा सन पोलकको कप्तानीमा दक्षिण अफ्रिकाले स्वर्ण पदक जितेको थियो।
​२०००: न्युयोर्कमा अन्तर्राष्ट्रिय आयुर्वेद सम्मेलनको शुभारम्भ भएको थियो। यसको उद्देश्य वैश्विक स्तरमा आयुर्वेद र प्राचीन भारतीय चिकित्सा पद्धतिहरूको प्रचार-प्रसार गर्नु र यसलाई आधुनिक स्वास्थ्य प्रणालीमा समावेश गर्नेबारे छलफल गर्नु थियो।
​२०००: भारत, इरान र रुसले सेन्ट पिटर्सबर्गमा ‘उत्तर-दक्षिण अन्तर्राष्ट्रिय यातायात गल्ली’ (आईएनएसटीसी) सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेका थिए। यसको उद्देश्य हिन्द महासागर र पारसको खाडीलाई इरानको बाटो हुँदै क्यास्पियन सागरसँग जोड्नु र त्यहाँबाट रुस तथा उत्तरी युरोपसम्म मालसामान ढुवानीका लागि छोटो मार्ग तयार गर्नु थियो।
​२००१: अमेरिकाले (९/११) को आतङ्कवादी हमलाको ठीक एक दिनपछि आतङ्कवादविरुद्ध वैश्विक युद्धको घोषणा गरेको थियो।
​२००२: नेपालमा लामो समयदेखि चलिरहेको हिंस्रक द्वन्द्वका बिच, माओवादी विद्रोहीहरूले सरकारसमक्ष युद्धविराम (सिजफायर) को प्रस्ताव राखेका थिए। यस पहलको मुख्य मकसद सरकारसँग शान्ति वार्ताको बाटो खोल्नु थियो।
​२००२: ताइवान (आधिकारिक नाम: रिपब्लिक अफ चाइना) लाई संयुक्त राष्ट्र सङ्घमा समावेश गराउन उसका सहयोगी देशहरूले महासभामा प्रस्ताव ल्याउने कोसिस गरेका थिए, जुन पुनः असफल भयो।
​२००४: उत्तर कोरियाले आफ्नो परमाणु कार्यक्रम रोक्न अस्वीकार गर्दै यसलाई निरन्तरता दिने र अझ बलियो बनाउने घोषणा गरेको थियो।
​२००६: संयुक्त राज्य अमेरिकाले पाकिस्तानलाई अत्याधुनिक एफ-१६ लडाकु विमान बिक्रीको सम्झौतामा केही छुट र खुकुलोपना दिने आधिकारिक घोषणा गरेको थियो।
​२००६: सिरियाको राजधानी दमास्कसमा चार जना बन्दुकधारीहरूले अमेरिकी दूतावासलाई निशाना बनाएर हमला गरेका थिए। सुरक्षा बलको जवाफी कारबाहीमा चारै जना हमलाकारी मारिएका थिए भने एक सिरियाली सुरक्षाकर्मी पनि सहिद भएका थिए।
​२००७: रुसले इतिहासकै सबैभन्दा शक्तिशाली गैर-परमाणु बम (नन-न्यूक्लियर बम) को सफल परीक्षण गरेको थियो, जसलाई प्रायः “फादर अफ अल बम्ब्स” भनिन्छ। यो एक थर्मोबेरिक हतियार हो। यसले हवामा रहेको अक्सिजनको प्रयोग गरेर भीषण विस्फोट र अत्यधिक उच्च तापक्रम पैदा गर्दछ।
​२००८: सहारा इन्डिया इन्भेस्टमेन्ट कर्पोरेसनले स्वेच्छाले आफ्नो गैर-बैंकिङ वित्तीय कारोबार बन्द गर्‍यो।
​२००९: भारतीय महिला चेस टोलीले विश्व चेस च्याम्पियनसिपको अन्तिम चरणमा अमेरिकालाई ३-१ ले हराएर सातौँ स्थान हासिल गरेको थियो।
​२०१२: एप्पलले आफ्ना दुई ठुला उत्पादनहरू, आईफोन ५ र आईओएस ६ आधिकारिक रूपमा सार्वजनिक (लन्च) गरेको थियो।
​२०१५: दसौँ विश्व हिन्दी सम्मेलन सन् २०१५ मा १० सेप्टेम्बरदेखि १२ सेप्टेम्बरसम्म भारतको मध्य प्रदेशस्थित राजधानी भोपालमा आयोजना भएको थियो।
​२०१६: सर्वोच्च अदालतद्वारा कर्नाटकलाई तमिलनाडुका लागि पानी छाड्ने आदेश दिएपछि बेंगलुरुमा भारी विरोध प्रदर्शन र हिंसा भड्किएको थियो। स्थिति नियन्त्रणमा लिन शहरमा धारा १४४ लागू गरियो र प्रहरीको गोलीबारीमा एक जनाको मृत्यु भएको थियो।
​२०१६: जम्मु-कास्मिरको पुन्छमा सुरक्षाबल र आतङ्ककारीबिच भीषण भिडन्त भयो, जसमा सुरक्षाबलले तीन आतङ्ककारीलाई मारेका थिए। यस क्रममा एक प्रहरी जवान पनि सहिद भएका थिए।
​२०१६: उत्तर प्रदेशका तत्कालीन मुख्यमन्त्री अखिलेश यादवले भ्रष्टाचारको आरोप लागेपछि आफ्ना पञ्चायती राज मन्त्री राजकिशोर सिंहलाई मन्त्रिपरिषदबाट बर्खास्त गरेका थिए।
​२०१६: बेलायतका पूर्वप्रधानमन्त्री डेभिड क्यामरुनले हाउस अफ कमन्स (बेलायती संसद्) को सदस्य पदबाट पूर्ण रूपमा राजीनामा दिएका थिए।
​२०१६: जर्मनीकी स्टार टेनिस खेलाडी एन्जेलिक कर्बर १२ सेप्टेम्बर २०१६ मा जारी भएको डब्ल्यूटीए र्याङ्किङमा आधिकारिक रूपमा विश्वको नम्बर १ महिला टेनिस खेलाडी बनेकी थिइन्।
​२०१६: स्पेनको बार्सिलोनामा करिब ८ लाख मानिसहरूले सडकमा उत्रिएर क्याटालोनियालाई स्पेनबाट अलग गरी एक स्वतन्त्र देश बनाउन विशाल प्रदर्शन गरेका थिए।
​२०१७: एप्पलले क्यालिफोर्नियामा आफ्नो ऐतिहासिक १०औँ वार्षिकोत्सवको अवसरमा आईफोन एक्स(जसमा पहिलो पटक ‘फेस आईडी’ र बेजेल-लेस सुपर रेटिना डिस्प्ले दिइएको थियो) का साथै आईफोन ८ र ८ प्लस र सार्वजनिक गरेको थियो।
​२०१७: हलिमा याकुब बिना कुनै मतदान (निर्विरोध) सिङ्गापुरकी पहिलो महिला राष्ट्रपति चुनिएकी थिइन्।
​२०१८: अमेरिकाको क्यारोलिना तटतर्फ बढिरहेको क्याटेगरी ४ को विनाशकारी समुद्री आँधी ‘फ्लोरेन्स’ का कारण तटीय क्षेत्रहरू खाली गराउने आदेश दिइएको थियो।
​२०१८: लिबियाको राजधानी त्रिपोली नजिक प्रतिद्वन्द्वी गुटहरूबिच जारी हिंसाका क्रममा एक जेलबाट मुअम्मर गद्दाफीका समर्थकहरूसहित लगभग ४०० जना कैदीहरू फरार भएका थिए।
​२०१९: पर्ड्यु फार्मा र उसका मालिक स्याकलार परिवारले अमेरिकामा ओपिओइड (ड्रग्स सङ्कट) महामारीसँग जोडिएका हजारौँ मुद्दाहरू सुल्झाउन बहु-अरब डलरको सम्झौताको ढाँचा तयार पारेका थिए।
​२०२०: भारतमा कोभिड-१९ महामारीका क्रममा एकै दिनमा पहिलो पटक लगभग १,००,००० (एक लाख) नयाँ सङ्क्रमित थपिएका थिए।
​२०२०: अफगानिस्तान सरकार र तालिवानबिच पहिलो पटक प्रत्यक्ष शान्ति वार्ता कतारको राजधानी दोहामा सुरु भएको थियो।
​२०२०: इरानी पहलमान नाविद अफकारीलाई इरानको शिराज शहरको एक जेलमा फाँसी दिइएको थियो।
​२०२१: विजय रुपाणीको राजीनामापछि भूपेन्द्र पटेल गुजरातको नयाँ मुख्यमन्त्री चुनिएका थिए।
​२०२१: भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले भिडियो कन्फरेन्सिङमार्फत अहमदाबादमा ‘सरदारधाम भवन’ को उद्घाटन गरेका थिए।
​२०२२: महारानी एलिजाबेथ द्वितीयको निधनपछि नयाँ राजा बनेका किङ चार्ल्स तृतीयले बेलायती संसद् (वेस्टमिन्स्टर हल) मा पहिलो पटक सांसदहरूलाई सम्बोधन गरेका थिए।
​२०२२: स्पेनका १९ वर्षीय कार्लोस अल्काराजले युएस ओपन पुरुष एकलको उपाधि जितेर एटीपी र्याङ्किङको इतिहासमा विश्वकै सबैभन्दा कम उमेरका नम्बर-१ पुरुष टेनिस खेलाडी बनेका थिए।
​२०२३: भारतीय राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मूले नयाँ दिल्लीमा किसानका अधिकारहरूमा आधारित पहिलो वैश्विक सङ्गोष्ठीको उद्घाटन गरेकी थिइन्।
​२०२४: गाजाको नुसीरात शरणार्थी शिविरमा संयुक्त राष्ट्र सङ्घद्वारा सञ्चालित अल-जौनी विद्यालयमा भएको इजरायली हमलामा यूएनआरडब्ल्यूए का कर्मचारीहरूसहित कम्तीमा १८ देखि ३४ जना मारिएका थिए।
​२०२५: नोएडा र दिल्ली मेट्रोमा यात्रा गर्ने यात्रुहरूका लागि एउटै एपबाट टिकट बुक गर्ने सुविधा सुरु गरिएको थियो।
​२०२५: नेपालमा पूर्वप्रधानन्यायाधीश सुशीला कार्कीले देशको पहिलो महिला अन्तरिम प्रधानमन्त्रीका रूपमा शपथ लिएकी थिइन्।
​१२ सेप्टेम्बरमा जन्मिएका व्यक्तिहरू~
​१८९८: डा. बलदेव प्रसाद मिश्र – हिन्दीका प्रसिद्ध साहित्यकार, न्यायविद र लोकसेवक।
​१९१२: फिरोज गान्धी – प्रसिद्ध स्वतन्त्रता सेनानी, लोकसभाका प्रभावशाली सदस्य, पत्रकार तथा राजनीतिज्ञ।
​१९१३: जेसी ओवेन्स – अमेरिकाका महान् ओलम्पिक ट्रयाक एन्ड फिल्ड एथलीट, जसले १९३६ को बर्लिन ओलम्पिकमा ४ वटा स्वर्ण पदक जितेका थिए।
​१९१७: सत्येन्द्र नारायण सिंह – बिहारका पूर्वमुख्यमन्त्री तथा दिग्गज राजनीतिज्ञ (जसलाई मानिसहरू मायाले ‘छोटे साहब’ पनि भन्थे)।
​१९५७: ह्यान्स जिमर – ओस्कर विजेता विश्वका महान् सङ्गीतकार, जसले ‘द लायन किङ’, ‘इन्टरस्टेलर’ र ‘द डार्क नाइट’ जस्ता फिल्महरूमा सङ्गीत दिएका छन्।
​१९६५: आदित्य पञ्चोली – प्रसिद्ध बलिउड अभिनेता तथा निर्माता।
​१९७३: पल वाकर – ‘फास्ट एन्ड फ्युचारिक’ फिल्म शृङ्खलाबाट विश्वभर प्रसिद्ध भएका हलिउड अभिनेता।
​१९८०: याओ मिङ – चीनका प्रसिद्ध बास्केटबल खेलाडी जो NBA मा आफ्नो उत्कृष्ट खेल र उचाइका लागि चिनिन्छन्।
​१९८१: जेनिफर हडसन – प्रसिद्ध अमेरिकी गायिका तथा ओस्कर विजेता अभिनेत्री।
​१९९४: किम नाम-जुन – विश्वकै सबैभन्दा लोकप्रिय के-पप ब्यान्ड बीटीएसका लिडर तथा र्यापर।
​१२ सेप्टेम्बरमा भएका निधनहरू~
​१८६९: पिटर मार्क रोजेट – ब्रिटिश थिसोरसका निर्माता र स्लाइड रुलका आविष्कारक।
​१८९७: सारगढीका वीर सहिदहरू – सारगढीको ऐतिहासिक लडाइँमा ब्रिटिश भारतीय सेनाको ३६ औँ सिख रेजिमेन्टका २१ जना वीर जवानहरूले हवल्दार ईशर सिंहको नेतृत्वमा १०,००० भन्दा बढी अफगान पठानहरूको सामना गरेका थिए।
​१९२२: चन्द्रधर शर्मा गुलेरी – हिन्दी साहित्यका महान् कथाकार, निबन्धकार तथा प्रकाण्ड विद्वान्।
​१९६२: राङ्गेय राघव – आधुनिक हिन्दी साहित्यका बहुमुखी र प्रख्यात रचनाकार।
​१९७१: जयकिशन – प्रसिद्ध सङ्गीतकार (शंकर-जयकिशन जोडीका सदस्य)।
​१९८१: स्वामी ब्रह्मानन्द – उत्तर प्रदेशको हमीरपुरका स्वतन्त्रता सेनानी तथा लोकसभा सांसद।
​१९८३: रञ्जन (रामनारायण वेङ्कटारमण शर्मा) – प्रसिद्ध भारतीय अभिनेता, गायक, पत्रकार तथा लेखक।
​१९९३: हितेन्द्र कन्हैयालाल देसाई – भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसका प्रमुख राजनीतिज्ञ र गुजरातका तेस्रो मुख्यमन्त्री।
​२००९: रणजित रामचन्द्र गुहा – भारतका अत्यन्त प्रसिद्ध र प्रभावशाली इतिहासकार।
​२००९: नर्मन बोरलग – हरित क्रान्तिका जनक र नोबेल पुरस्कार विजेता अमेरिकी कृषि वैज्ञानिक।
​२०१४: महन्त अवैद्यनाथ – गोरखपुर पीठका महन्त र राम मन्दिर आन्दोलनका प्रमुख नेताहरूमध्ये एक।
​२०२४: सीताराम येचुरी – मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पार्टीका महासचिव तथा वरिष्ठ राजनीतिज्ञ।
​महत्त्वपूर्ण अन्तर्राष्ट्रिय दिवस~
​दक्षिण-दक्षिण सहयोगका लागि संयुक्त राष्ट्र दिवस: यो दिवस हरसाल १२ सेप्टेम्बरमा संयुक्त राष्ट्र सङ्घद्वारा वैश्विक स्तरमा मनाइन्छ। यसको मुख्य उद्देश्य विकासोन्मुख देशहरू बिच आर्थिक, सामाजिक र प्राविधिक सहयोगलाई प्रवर्द्धन गर्नु र उनीहरूद्वारा गरिएको विकासको सराहना गर्नु हो।