‎कोलकाता(बेबी चक्रवर्ती): भारतको राजनीतिक इतिहासमा भारतीय जनता पार्टी आज एउटा प्रभावशाली शक्तिको रूपमा स्थापित भएको छ। यद्यपि यस दलको जरा निकै गहिरोसम्म फैलिएको छ। स्वतन्त्रतापछि राष्ट्रवाद, सांस्कृतिक पहिचान र केन्द्रीय राजनीतिक विचारधाराको आधारमा जुन धाराको शुरुआत भएको थियो, त्यसका प्रमुख निर्मातामध्ये श्यामाप्रसाद मुखर्जीको नाम प्रमुख रूपमा लिइन्छ। उनका राजनीतिक आदर्श, संघर्ष र संगठन निर्माणको सोचबाट नै पछि गएर भारतीय जनसंघ तथा त्यसपछि भारतीय जनता पार्टीको उदय भयो। वर्तमान समयमा भाजपा केवल एउटा राजनीतिक दल मात्र नभई भारतको राजनीतिका केन्द्रबिन्दु बनेको छ। यस लामो यात्राको इतिहास, विचारधारा र परिवर्तनको प्रक्रियालाई यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ।
‎श्यामाप्रसाद मुखर्जी एकजना शिक्षाविद्, विधिवेत्ता तथा प्रखर राष्ट्रवादी नेता थिए। उनले कलकत्ता विश्वविद्यालयका सबैभन्दा युवा कुलपतिको रूपमा पनि कार्य गरेका थिए। पछि उनले सक्रिय राजनीतिमा प्रवेश गरे र स्वतन्त्र भारतको पहिलो मन्त्रिपरिषद्मा उद्योग तथा आपूर्ति मन्त्रीको रूपमा जिम्मेवारी सम्हाले। तर प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरूको नीतिसँग मतभेद भएपछि उनले मन्त्रिमण्डलबाट राजीनामा दिए। विशेषगरी कश्मीर नीति तथा अल्पसंख्यक तुष्टीकरणको विषयमा उनले कांग्रेस सरकारको कडा आलोचना गरे। उनको मान्यता थियो कि भारतलाई एउटा शक्तिशाली सांस्कृतिक राष्ट्र-राज्यको रूपमा विकसित गर्नुपर्छ। यही विचारधाराबाट प्रेरित भएर सन् १९५१ मा भारतीय जनसंघको स्थापना भयो।
‎सन् १९५१ मा स्थापित भारतीय जनसंघको मुख्य उद्देश्य भारतीय संस्कृति, हिन्दुत्ववादी राष्ट्रवाद तथा केन्द्रीय एकताको आधारमा राजनीति गर्नु थियो। जनसंघको वैचारिक आधार राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघको दर्शनमा आधारित थियो। श्यामाप्रसाद मुखर्जी “एक देश, एक संविधान, एक झण्डा” सिद्धान्तका प्रबल समर्थक थिए। उनले विशेष दर्जा प्राप्त जम्मू-कश्मीरको विरोध गरे। यही आन्दोलनका क्रममा सन् १९५३ मा उनलाई कश्मीरमा गिरफ्तार गरियो र रहस्यमय परिस्थितिमा उनको निधन भयो। उनको मृत्युले जनसंघभित्र भावनात्मक राष्ट्रवादी चेतनालाई अझ बलियो बनायो।
‎श्यामाप्रसाद मुखर्जीको निधनपछि दीनदयाल उपाध्याय जनसंघका प्रमुख अनुहारमध्ये एक बने। उनले “एकात्म मानववाद” को अवधारणा प्रस्तुत गरे। उनका अनुसार पश्चिमी पूँजीवाद र समाजवादमध्ये कुनै पनि भारतको वास्तविक परिस्थितिसँग पूर्ण रूपमा अनुकूल छैन। भारतको आफ्नै सांस्कृतिक तथा सामाजिक संरचनाको आधारमा विकासको मार्ग खोजिनुपर्छ।
‎यस अवधिमा जनसंघले बिस्तारै उत्तर भारतसहित विभिन्न क्षेत्रमा आफ्नो संगठन विस्तार गर्न शुरू गर्यो। यद्यपि त्यस समयसम्म यो दल राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रमुख शक्ति बन्न सकेको थिएन, तर यसको वैचारिक आधार निरन्तर बलियो हुँदै गइरहेको थियो। सन् १९७५ मा प्रधानमन्त्री इन्दिरा गाँधीले देशमा आपत्काल लागू गरिन्। विपक्षी राजनीतिक दलहरूमाथि कडा दमन गरियो। जनसंघका धेरै नेताहरूलाई गिरफ्तार गरियो। यस समयमा लोकतन्त्रको रक्षाका आन्दोलनमा जनसंघले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्यो।
‎आपत्काल समाप्त भएपछि सन् १९७७ मा विभिन्न विपक्षी दलहरूले मिलेर जनता पार्टी गठन गरे, जसमा जनसंघ पनि सामेल भयो। चुनावमा कांग्रेस पराजित भयो र पहिलोपटक केन्द्रमा गैर-कांग्रेसी सरकार बन्यो। तर वैचारिक मतभेद तथा राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघसँगको सम्बन्धलाई लिएर विवाद भएपछि जनता पार्टी विघटन भयो। त्यसपछि सन् १९८० मा भारतीय जनता पार्टीको गठन भयो।
‎सन् १९८० मा स्थापित भाजपा का पहिलो अध्यक्ष अटल बिहारी वाजपेयी बने। शुरूमा पार्टीले “गाँधीवादी समाजवाद” को कुरा गरे पनि पछि यो अझ स्पष्ट रूपमा हिन्दुत्ववादी राजनीतितर्फ अग्रसर भयो। सन् १९८४ को लोकसभा चुनावमा भाजपा ले केवल दुई सिट प्राप्त गर्यो। तर यही हारले पार्टीलाई नयाँ राजनीतिक रणनीति अपनाउन प्रेरित गर्यो।
‎लालकृष्ण आडवाणीको नेतृत्वमा भाजपा ले राम जन्मभूमि आन्दोलनलाई राजनीतिक मुद्दाको रूपमा अगाडि ल्यायो। सन् १९८० र १९९० को दशकमा अयोध्याको राममन्दिर आन्दोलन भाजपा को राजनीतिक उत्थानमा निर्णायक साबित भयो। भाजपा को दाबी थियो कि अयोध्यामा बाबरी मस्जिदको स्थानमा प्राचीन राममन्दिर रहेको थियो।
‎सन् १९९० मा आडवाणीको रथयात्राले देशभर व्यापक प्रभाव पारेको थियो। यसले भाजपा को लोकप्रियता तीव्र रूपमा बढायो। यद्यपि यस आन्दोलनका कारण साम्प्रदायिक तनाव पनि बढ्यो। सन् १९९२ मा बाबरी मस्जिद विध्वंसले भारतीय राजनीतिलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गर्यो। त्यसपछि भाजपा उत्तर भारतका धेरै राज्यहरूमा बलियो शक्तिको रूपमा उभियो र राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रमुख विपक्षी दल बन्यो।
‎सन् १९९८ मा भाजपा नेतृत्वको राष्ट्रिय जनतान्त्रिक गठबन्धन केन्द्रको सत्तामा आयो र अटल बिहारी वाजपेयी प्रधानमन्त्री बने। उनको नेतृत्वमा भाजपा ले तुलनात्मक रूपमा उदार तथा स्वीकार्य राजनीतिक छवि निर्माण गर्यो। यस अवधिमा भारतमा परमाणु परीक्षण, आधारभूत संरचना विकास तथा सूचना प्रविधि क्षेत्रमा उल्लेखनीय प्रगति भयो। पाकिस्तानसँग कूटनीतिक सम्बन्ध सुधार गर्ने प्रयास पनि गरियो। यद्यपि कारगिल युद्ध तथा विभिन्न राजनीतिक संकटहरूले सरकारलाई चुनौती दिए। वाजपेयी यस्ता नेता थिए जसले गठबन्धन राजनीतिलाई सफलतापूर्वक सञ्चालन गरे। उनको कार्यकालमा भाजपा केवल हिन्दुत्ववादी दलमा सीमित रहेन, बरु विकासमुखी राष्ट्रिय दलको रूपमा पनि परिचित हुन थाल्यो।
‎सन् २००४ मा भाजपा सत्ता बाहिर गयो। त्यसपछि पार्टीले संगठनात्मक पुनर्गठनमा ध्यान केन्द्रित गर्यो। यही समयमा नरेन्द्र मोदी गुजरातका मुख्यमन्त्रीको रूपमा राष्ट्रिय स्तरमा चर्चित बने।
‎सन् २०१४ को लोकसभा चुनावमा नरेन्द्र मोदीको नेतृत्वमा भाजपा ले ऐतिहासिक विजय हासिल गर्यो। “विकास”, “भ्रष्टाचारमुक्त शासन” तथा बलियो नेतृत्वका वाचाहरूले जनतामाथि गहिरो प्रभाव पारे। स्वतन्त्र भारतको इतिहासमा पहिलोपटक कुनै गैर-कांग्रेसी दलले पूर्ण बहुमत प्राप्त गर्यो। वर्तमान समयमा भाजपा भारतका सबैभन्दा शक्तिशाली राजनीतिक दलहरूमध्ये एक हो। नरेन्द्र मोदीको नेतृत्वमा पार्टीले राष्ट्रवाद, विकास तथा बलियो केन्द्रीय नेतृत्वको समन्वय स्थापित गरेको छ।
‎वर्तमान भाजपा राजनीतिका प्रमुख विशेषताहरूमा हिन्दुत्व तथा सांस्कृतिक राष्ट्रवाद, विकास तथा कल्याणकारी योजनाहरू, केन्द्रीकृत नेतृत्व तथा विपक्षीहरूको आलोचनाका बीच आफ्नो स्थिति बलियो बनाइराख्नु समावेश छन्। राममन्दिर निर्माण, कश्मीरबाट अनुच्छेद ३७० हटाउनु तथा समान नागरिक संहितामाथिको चर्चा भाजपा को राजनीतिक विचारधाराका प्रमुख पक्ष बनेका छन्। यससँगै “डिजिटल इंडिया”, “मेक इन इंडिया” तथा “उज्ज्वला योजना” जस्ता विकास योजनाहरूले आम जनतामाथि व्यापक प्रभाव पारेका छन्। यद्यपि विपक्षले भाजपा माथि धार्मिक ध्रुवीकरण, अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता सीमित गर्ने तथा केन्द्रीय निकायहरूको राजनीतिक प्रयोग गर्ने आरोप लगाउँदै आएको छ। भाजपा को भनाइ छ कि उसले राष्ट्रिय सुरक्षा तथा विकासको हितमा काम गरिरहेको छ।
‎एक समय पश्चिम बंगालमा भाजपा को प्रभाव निकै सीमित थियो, तर पछिल्लो एक दशकमा पार्टीले तीव्र रूपमा आफ्नो शक्ति विस्तार गरेको छ। ममता बनर्जीको नेतृत्वको तृणमूल कांग्रेसको प्रमुख प्रतिद्वन्द्वीको रूपमा भाजपा उदाएको छ। राष्ट्रवाद, हिन्दू मतदाता आधार तथा संगठन विस्तारमार्फत भाजपा ले बंगालको राजनीतिमा नयाँ राजनीतिक परिस्थिति निर्माण गरेको छ। यद्यपि अहिलेसम्म पार्टी राज्यको सत्तामा पुग्न सकेको छैन, तर यसको मत प्रतिशत तथा संगठनात्मक उपस्थितिमा उल्लेखनीय वृद्धि भएको छ।

वर्तमानमा भाजपा केवल भारतमै होइन, विश्वकै सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक दलहरूमध्ये एक मानिन्छ। युवा मतदाता, प्रविधिमा आधारित प्रचार तथा बलियो संगठन यसको ठूलो शक्ति हो। यद्यपि भविष्यमा आर्थिक असमानता, बेरोजगारी, सामाजिक सद्भाव तथा क्षेत्रीय राजनीति जस्ता विषयहरू भाजपा का लागि ठूला चुनौती बन्न सक्छन्। साथै विपक्षी गठबन्धनहरूको शक्ति तथा लोकतान्त्रिक सन्तुलनले पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ।
‎श्यामाप्रसाद मुखर्जीले रोपेको राजनीतिक बीउ आज विशाल वृक्षमा परिणत भएको छ। भारतीय जनसंघदेखि भाजपा को वर्तमान अवस्थासम्मको यात्रा केवल एउटा राजनीतिक दलको इतिहास मात्र नभई स्वतन्त्र भारतको राजनीतिक परिवर्तनको प्रतिबिम्ब पनि हो।
‎यस लामो यात्रामा विचारधारा, आन्दोलन, संगठनात्मक शक्ति, नेतृत्व तथा राजनीतिक रणनीतिले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। भाजपा आज भारतको राजनीतिका केन्द्रमा रहेको छ, तर यसको यात्रा अझै जारी छ। भविष्यमा यस दलले भारतको लोकतन्त्र, समाज तथा राज्य व्यवस्थालाई कस्तो प्रभाव पार्नेछ, यही आउने समयको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न हुनेछ।