विकसित भारतको अभियानमा युवाशक्तिको नयाँ दायित्व
देवेन्द्र के ढुङगाना
डिजिटल प्रविधिको तीव्र विस्तार, युवामाझ बढ्दो लागूपदार्थको जोखिम र रोजगारी तथा करियर छनोटमा देखिँदै गएको अन्योल आजको समाजका गम्भीर चुनौती हुन्। यिनै समसामयिक सवाललाई केन्द्रमा राख्दै सुरेन्द्रनाथ कलेजको एनएसएस एकाइ र एनसीसी एकाइको पहल तथा कलेजको आईक्यूएसीको सहकार्यमा आयोजित ‘साइबर सचेतना, नशामुक्त युवा तथा विकसित भारतका लागि करियर परामर्श’ विषयक सचेतनामूलक कार्यक्रमले वर्तमान पुस्ताको आवश्यकता र राष्ट्रनिर्माणबीचको सम्बन्धलाई उजागर गरेको छ।
यस कार्यक्रमको सन्दर्भमा सिलगढीबाट भारतीय जनता पार्टी (भाजपा)का सांसद तथा पश्चिम बंगालका वर्तमान पर्यटन मन्त्री (क्याबिनेट मन्त्री) डा. शंकर घोषले आफ्नो सामाजिक सञ्जालमार्फत व्यक्त गरेको विचारले पनि युवाशक्तिको भूमिका, सामाजिक उत्तरदायित्व र राष्ट्रको भविष्यसँग जोडिएका केही महत्त्वपूर्ण पक्षलाई अघि सारेको देखिन्छ। उहाँले प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको ‘सबैको साथ, सबैको विकास’ भन्ने मूल मन्त्रबाट प्रेरित हुँदै सशक्त, सुरक्षित र आत्मनिर्भर ‘विकसित भारत’ निर्माणमा युवाहरूले सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्नुपर्ने धारणा व्यक्त गर्नुभएको छ।
तर यस्तो विचारलाई केवल राजनीतिक नाराका रूपमा सीमित नगरी त्यसको सामाजिक र व्यावहारिक अर्थबारे गम्भीर विमर्श आवश्यक देखिन्छ। किनकि विकसित राष्ट्रको परिकल्पना केवल भौतिक पूर्वाधार, आर्थिक वृद्धि वा प्रविधिको विस्तारले मात्र पूरा हुँदैन; त्यसका लागि सचेत, स्वस्थ, दक्ष, जिम्मेवार र नैतिक मूल्यमा प्रतिबद्ध नागरिक आवश्यक हुन्छन्। यस अर्थमा साइबर सुरक्षा, नशामुक्त समाज र करियर परामर्शलाई एउटै मञ्चमा जोड्नु कार्यक्रमको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।
साइबर युगमा सुरक्षा र सचेतनाको चुनौती:
इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालले युवाहरूको ज्ञान, सूचना र अवसरमा पहुँच अभूतपूर्व रूपमा विस्तार गरेको छ। तर यही डिजिटल संसारसँगै साइबर ठगी, व्यक्तिगत सूचना चोरी, फिसिङ, अनलाइन उत्पीडन, गलत सूचना तथा डिजिटल लतजस्ता चुनौती पनि बढिरहेका छन्।
त्यसैले साइबर सचेतना अब केवल प्राविधिक विषय रहेन; यो नागरिक शिक्षाको अनिवार्य हिस्सा बन्न पुगेको छ। युवालाई प्रविधि प्रयोग गर्न सिकाउनु मात्र पर्याप्त छैन, त्यसको सुरक्षित, जिम्मेवार र विवेकपूर्ण प्रयोगसम्बन्धी चेतना पनि दिनुपर्छ। कलेज तथा शैक्षिक संस्थाहरूले यस दिशामा निरन्तर सचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु समयको आवश्यकता हो।
नशामुक्त युवा : राष्ट्रनिर्माणको आधार:
युवाशक्ति कुनै पनि राष्ट्रको सबैभन्दा ठूलो सामाजिक तथा आर्थिक पूँजी हो। तर लागूपदार्थ तथा अन्य प्रकारका नशाको बढ्दो प्रभावले युवाको स्वास्थ्य, शिक्षा, पारिवारिक सम्बन्ध र भविष्यलाई गम्भीर जोखिममा पार्न सक्छ।
‘नशामुक्त युवा’ अभियानलाई केवल निषेध र नियन्त्रणको दृष्टिकोणबाट हेर्नुभन्दा यसको सामाजिक, मनोवैज्ञानिक र आर्थिक कारण पहिचान गर्नु आवश्यक छ। युवालाई खेलकुद, सिर्जनात्मक गतिविधि, शिक्षा, सीप विकास, रोजगारी तथा सकारात्मक सामाजिक सहभागिताका अवसर उपलब्ध गराउन सके नशाविरुद्धको अभियान अझ प्रभावकारी बन्न सक्छ।
यस दृष्टिले एनएसएस र एनसीसीजस्ता विद्यार्थीकेन्द्रित संस्थाहरूको भूमिका विशेष महत्त्वपूर्ण हुन्छ। अनुशासन, सामाजिक सेवा, नेतृत्व क्षमता र राष्ट्रप्रतिको उत्तरदायित्व विकास गर्ने वातावरणले युवालाई सकारात्मक दिशामा अघि बढाउन मद्दत गर्छ।
करियर परामर्श: अवसर र क्षमताबीचको सेतु
आजको प्रतिस्पर्धात्मक संसारमा करियर छनोट आफैंमा ठूलो चुनौती बनेको छ। सामाजिक दबाब, सीमित जानकारी, रोजगारी बजारको तीव्र परिवर्तन र परम्परागत पेशाप्रतिको अत्यधिक आकर्षणका कारण धेरै विद्यार्थी आफ्नो रुचि, क्षमता र सम्भावनाअनुसार सही निर्णय लिन असमर्थ हुन्छन्।
यस्तो अवस्थामा करियर परामर्शको महत्त्व अझ बढ्छ। विद्यार्थीलाई केवल ‘कुन जागिर राम्रो छ?’ भनेर बताउनु पर्याप्त हुँदैन; उनीहरूको रुचि, क्षमता, व्यक्तित्व, सीप र बदलिँदो श्रम बजारको आवश्यकताबीच उचित सम्बन्ध स्थापित गर्नुपर्छ।
आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता, स्वचालन, हरित अर्थतन्त्र, डिजिटल सेवा र नयाँ उद्यमशीलताले रोजगारीको स्वरूप नै परिवर्तन गरिरहेको अवस्थामा करियर शिक्षालाई पनि परम्परागत सीमाभन्दा बाहिर लैजान आवश्यक छ। युवालाई डिग्रीसँगै सीप, नवप्रवर्तन, उद्यमशीलता र निरन्तर सिकाइको संस्कार विकास गर्न प्रेरित गर्नुपर्छ।
‘सबैको प्रयास’को वास्तविक अर्थ:
डा. शंकर घोषको अभिव्यक्तिमा आएको ‘सबैको प्रयास’ अर्थात् सामूहिक प्रयासको अवधारणा यस सन्दर्भमा विशेष विचारणीय छ। विकसित समाज निर्माणको जिम्मेवारी सरकार वा कुनै एक संस्थाको मात्र हुँदैन। परिवार, शैक्षिक संस्था, सामाजिक संगठन, स्थानीय समुदाय, निजी क्षेत्र र स्वयं युवाहरूको साझा सहभागिताबाट मात्र यस्तो अभियानले स्थायी परिणाम दिन सक्छ।
युवालाई साइबर अपराधबाट सुरक्षित राख्ने हो भने डिजिटल साक्षरता आवश्यक छ। नशाबाट जोगाउने हो भने स्वस्थ सामाजिक वातावरण र अवसर सिर्जना गर्नुपर्छ। करियरमा सफल बनाउन चाहने हो भने गुणस्तरीय शिक्षा र व्यावहारिक परामर्श उपलब्ध गराउनुपर्छ। यी तीनवटै विषय अन्ततः युवाको क्षमता र भविष्यसँग जोडिएका छन्।
नाराभन्दा व्यवहारमा रूपान्तरण आवश्यक:
‘विकसित भारत’को लक्ष्य आफैंमा महत्त्वाकांक्षी राष्ट्रिय परिकल्पना हो। तर कुनै पनि राष्ट्रिय लक्ष्यको सफलता त्यसलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्ने संस्थागत क्षमता र नागरिक सहभागितामा निर्भर गर्छ। त्यसैले यस्ता सचेतनामूलक कार्यक्रम एकदिने औपचारिक आयोजनामा सीमित हुनु हुँदैन।
कलेजहरूमा नियमित साइबर सुरक्षा प्रशिक्षण, नशाविरुद्ध परामर्श तथा सहयोग प्रणाली, मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी सचेतना, करियर मार्गदर्शन, सीप विकास र विद्यार्थी नेतृत्व कार्यक्रमलाई संस्थागत गर्न सकियो भने यसको प्रभाव दीर्घकालीन हुन सक्छ।
सुरेन्द्रनाथ कलेजको एनएसएस र एनसीसी एकाइले आईक्यूएसीको सहकार्यमा आयोजना गरेको कार्यक्रम यही कारणले पनि महत्त्वपूर्ण देखिन्छ। यसले युवाको व्यक्तिगत विकासलाई राष्ट्रको व्यापक विकाससँग जोड्ने प्रयास गरेको छ।
अन्ततः राष्ट्रको भविष्य केवल नीतिगत घोषणामा होइन, आजका युवाको चेतना, चरित्र, क्षमता र जिम्मेवारीमा निर्माण हुन्छ। साइबर सुरक्षाप्रति सजग, नशाबाट मुक्त, सीपयुक्त र सही करियर दृष्टिकोण भएको युवा पुस्ता नै समृद्ध समाजको वास्तविक आधार बन्न सक्छ।
त्यसैले डा. शंकर घोषले सामाजिक सञ्जालमार्फत व्यक्त गर्नुभएको विचारलाई केवल एउटा कार्यक्रमप्रतिको प्रशंसाका रूपमा मात्र नभई युवाको भविष्य र राष्ट्रनिर्माणबारे थप गम्भीर बहसको प्रारम्भिक बिन्दुका रूपमा लिन सकिन्छ। ‘सबैको साथ, सबैको विकास’को नारालाई व्यवहारमा सार्थक बनाउन अन्ततः आवश्यक पर्ने कुरा पनि यही हो- सचेत युवा, सक्षम युवा र जिम्मेवार युवा।
यही युवाशक्तिको सकारात्मक परिचालनबाट मात्र सुरक्षित, स्वस्थ, दक्ष र आत्मनिर्भर समाज हुँदै वास्तविक अर्थमा विकसित राष्ट्र निर्माणको यात्रा अघि बढ्न सक्छ।





