नेत्र विक्रम विमली

​भारतीय उपमहाद्वीपको इतिहासमा साहित्य, संस्कृति र भाषिक एकताको प्रतीकका रूपमा आदिकवि भानुभक्त आचार्यको नाम सबैभन्दा प्रखर रूपमा चम्किने नक्षत्र हो। विक्रम संवत् १८७१ असार २९ गते जन्मिएका भानुभक्तको साहित्यिक अवदान केवल कुनै एउटा देशको भौगोलिक सीमाभित्र मात्र सीमित छैन। भारतको दार्जिलिङ, सिक्किम, डुवार्स, असम, देहरादुनदेखि लिएर विश्वभरि छरिएका नेपालीभाषी समुदायलाई एउटै भाषिक सूत्रमा बाँध्ने ऐतिहासिक काम भानुभक्तका सिर्जनाले गरेका छन्।
​भानुभक्तको जन्म एउटा सम्भ्रान्त र शिक्षित परिवारमा भएको थियो। उनका हजुरबुबा श्रीकृष्ण आचार्य सो समयका प्रकाण्ड विद्वान भएकाले उनको प्रत्यक्ष मार्गदर्शनमा भानुभक्तले बाल्यकालमै संस्कृत व्याकरण, साहित्य र पूर्वीय दर्शनको गहन अध्ययन गर्ने अवसर पाएका थिए।
​भाषिक एकीकरणको ऐतिहासिक आवश्यकता
​भानुभक्तको साहित्यिक अवदानलाई बुझ्न तत्कालीन सामाजिक स्थितिलाई नियाल्नु आवश्यक छ। त्यस समय समाज भाषिक रूपमा छरिएको थियो र विभिन्न क्षेत्रमा स्थानीय भाषिका तथा लवजहरूको बाहुल्यता थियो। ज्ञान, धर्म र साहित्यको एकमात्र प्रतिष्ठित माध्यम संस्कृत भाषालाई मात्र मानिन्थ्यो, जुन आम जनताको पहुँचभन्दा निकै टाढा थियो। यस्तो चुनौतीपूर्ण युगमा भानुभक्त आचार्यको उदय भयो, जसले लोकभाषालाई सम्मान दिलाउँदै नेपाली भाषालाई जन-जनको मनमस्तिष्कसम्म पुर्‍याउने ऐतिहासिक जिम्मेवारी पूरा गरे।
​एक साधारण ‘घाँसी’ बाट मिलेको जीवनको मन्त्र
​भानुभक्तको जीवनलाई सामान्य घरायसी जीवनबाट साहित्यिक साधनातर्फ मोड्ने एउटा अत्यन्तै प्रसिद्ध र प्रेरक घटना छ, जसलाई ‘घाँसी र भानुभक्तको संवाद’ भनेर चिनिन्छ। युवावस्थामा एकदिन भानुभक्तले एकजना सामान्य, गरिब घाँसीलाई कडा परिश्रमका साथ घाँस काटिरहेको देखे। कौतुहलतावश जब भानुभक्तले उसलाई सोधे कि ऊ यस मिहिनेतको कमाइले के गर्छ, तब घाँसीले उत्तर दियो- “म त गरिब छु, मरेर जाँदा साथमा केही लैजान पाइँदैन। त्यसैले यो घाँस बेचेर जम्मा गरेको पैसाले बटुवाहरूलाई प्यास मेटाउन एउटा इनार खनाउने विचार गरेको छु, ताकि म मरेर गए पनि मानिसहरूले मलाई सम्झिरहून।”
​एउटा विपन्न र अशिक्षित व्यक्तिको यस्तो परोपकारी र उच्च विचार सुनेर भानुभक्तको मनमा ठूलो चोट पुग्यो। उनले आत्मग्लानि महसुस गर्दै घाँसीबाट प्रेरणा लिएर आफ्नो बाँकी जीवन मातृभाषाको सेवामा समर्पित गर्ने दृढ सङ्कल्प गरे।
​रामायण: माटोको सुगन्ध र लोक संस्कृति
​भानुभक्त आचार्यले नेपाली साहित्यको भण्डारलाई समृद्ध बनाउन धेरै महत्त्वपूर्ण कृतिहरूको सिर्जना गरे, जसमा उनको कीर्तिको मुख्य स्तम्भ ‘अध्यात्म रामायण’ को पद्यात्मक अनुवाद हो। उनले संस्कृतको रामायणलाई सात काण्डमा सरल र सुमधुर लोक-छन्दहरूमा (मुख्य गरी अनुष्टुप र शार्दूलविक्रीडित) रूपान्तरण गरे। यो केवल सामान्य अनुवाद मात्र थिएन, बरु यसमा यस क्षेत्रको माटोको सुगन्ध, यहाँको समाजको रहनसहन र जनजीवनको मौलिक झलक पाइन्थ्यो।
​रामायणका अतिरिक्त उनले पारिवारिक मर्यादा सिकाउने ‘वधुशिक्षा’, ईश्वर भक्ति र जीवनको नश्वरता बुझाउने ‘भक्तमाला’ र व्यावहारिक एवं तार्किक दर्शनले भरिएको ‘प्रश्नोत्तर’ जस्ता उत्कृष्ट कृतिहरू रचना गरे। सरकारी अड्डा-अदालतमा हुने ढिलासुस्ती र भ्रष्टाचारप्रति उनले कडा र रोचक व्यङ्ग्य प्रहार गरे, जुन आजको युगमा पनि उत्तिकै सान्दर्भिक देखिन्छ।
​’आदिकवि’ को उपाधि र भारतसँगको ऐतिहासिक नाता
​भानुभक्तलाई ‘आदिकवि’ यसकारण भनियो किनभने उनी नेपाली भाषालाई एउटा निश्चित मानक, व्याकरणसम्मत स्वरूप र सर्वस्वीकार्यता प्रदान गर्ने पहिलो परिष्कृत कवि थिए। उनको यो अवदानलाई इतिहासको ओझेलबाट निकालेर विश्वमाझ चिनाउने श्रेय भारतीय भूमि र यहाँका मनीषीहरूलाई जान्छ।
​वि.सं. १९२५ मा भानुभक्तको अवसानपछि उनका कृतिहरू हस्तलिखित रूपमै सीमित थिए। तर, वि.सं. १९४१ तिर नेपाली साहित्यका अर्का महान् पुरुष मोतीराम भट्टले यी पाण्डुलिपिहरू सङ्कलन गरे र भारतको सांस्कृतिक केन्द्र बनारस (वाराणसी) बाट प्रकाशित गराई जन-जनसम्म पुर्‍याए।
​भारतको दार्जिलिङ र सिक्किम नै त्यस्तो ऐतिहासिक क्षेत्र हो, जहाँ भानुभक्तलाई जाति र भाषिक गौरवको प्रतीकका रूपमा जनस्तरमा स्थापित गरियो। सूर्यविक्रम ज्ञवाली, धरणीधर कोइराला र पारसमणि प्रधान (जसलाई साहित्यमा ‘सूधपा’ को त्रयी भनिन्छ) ले दार्जिलिङमा भानुभक्तका विचारहरूलाई भाषिक आन्दोलनको बलियो आधार बनाए। दार्जिलिङमा भानुभक्तको भव्य शालिक स्थापना गरिनु र भानु जयन्तीलाई उत्सवका रूपमा मनाउन सुरु गरिनुले भारतीय नेपाली समाजलाई आफ्नो सांस्कृतिक पहिचान जोगाउने नयाँ ऊर्जा दियो।

​भारतीय समाज र भानु जयन्तीको महत्त्व
​आज भानुभक्त आचार्यको जन्मजयन्ती केवल एउटा साहित्यिक आयोजन मात्र रहेन। भारतको दार्जिलिङ, कालिम्पोङ, खरसाङ, सिक्किम, असम, डुवार्स र देहरादुनमा यो एक महान् सांस्कृतिक उत्सव बनिसकेको छ। दार्जिलिङ र सिक्किममा त यस दिन आधिकारिक रूपमा सार्वजनिक बिदा नै दिएर भव्य सांस्कृतिक शोभायात्राहरू निकालिन्छन्। भारत जस्तो बहुभाषिक र विविधताले भरिएको देशमा आफ्नो भाषा, भेषभूषा र मौलिक पहिचानलाई जीवित राख्न तथा नयाँ पुस्तालाई आफ्नो जरासँग जोड्न ‘भानु जयन्ती’ ले एउटा मजबुत कडीको काम गरेको छ।
​निष्कर्ष
​आदिकवि भानुभक्त आचार्य भाषिक जागरणका दूत र सांस्कृतिक एकताका प्रणेता हुन्। भारतको संविधानको आठौँ अनुसूचीमा नेपाली भाषा सामेल गराइनु र यस भाषिक समाजको गौरवपूर्ण अस्तित्व कायम रहनुको जग कहीं न कहीं भानुभक्तकै रामायणले खनेको हो। तसर्थ, बहुसांस्कृतिक भारतमा आफ्नो मातृभाषाको सम्मान गर्नु, यसको सही प्रयोग गर्नु र आफ्नो संस्कृतिलाई सँजोएर राख्नु नै यी महान् विभूतिप्रतिको सच्चा श्रद्धाञ्जली हुनेछ।