हिउँदमा भूटानको उज्यालो, वर्षायाममा भारतलाई हरित ऊर्जा

IMG-20261006-WA0064

भारत–भूटान सहकार्यले भूटानको विकासमा मार्दैछ नयाँ फड्को

देवेन्द्र के ढुङगाना

सिलगढी/थिम्पु: भारत र भूटानबीचको दशकौँ पुरानो मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध अब केवल कूटनीतिक सद्भाव र आर्थिक सहयोगमा सीमित छैन। जलविद्युत् विकास, ऊर्जा व्यापार, पूर्वाधार र क्षेत्रीय ऊर्जा सुरक्षालाई केन्द्रमा राख्दै दुई देशबीचको सम्बन्ध नयाँ आर्थिक आयामतर्फ अघि बढिरहेको छ। यसको पछिल्लो उदाहरणका रूपमा भूटानमा ७७० मेगावाट क्षमताको चामखारछु–एक जलविद्युत् आयोजना निर्माणका लागि भारतको अडानी पावर र भूटानको सरकारी कम्पनी ड्रुक ग्रीन पावर कर्पोरेसन लिमिटेड बीच भएको सम्झौतालाई लिन सकिन्छ।
सम्झौताअनुसार आयोजनामा अडानी पावरको ४९ प्रतिशत र भूटानको ड्रुक ग्रीन पावर कर्पोरेसनको ५१ प्रतिशत स्वामित्व रहनेछ। यो आयोजना भारत–भूटानबीच ५,००० मेगावाट जलविद्युत् विकास गर्ने रणनीतिक साझेदारी अन्तर्गत अघि बढाइएको हो।
एक वर्षभित्रै दोस्रो ठूलो आयोजना:
चामखारछु–एक भारत र भूटानका साझेदारबीच अघि बढाइएको दोस्रो ठूलो जलविद्युत् आयोजना हो। यसअघि २०२५ को सेप्टेम्बरमा ५७० मेगावाट क्षमताको वाङछु जलविद्युत् आयोजनाका लागि दुवै कम्पनीबीच सम्झौता भएको थियो।
त्यसअघि २०२५ को मे महिनामा भारतको अडानी समूह र भूटानको ड्रुक ग्रीन पावर कर्पोरेसनबीच ५,००० मेगावाट जलविद्युत् विकाससम्बन्धी समझदारीपत्रमा हस्ताक्षर भएको थियो। यसले दुई देशबीचको ऊर्जा सहकार्यलाई दीर्घकालीन रणनीतिक दिशातर्फ लैजाने संकेत गरेको छ।
भूटानको ऊर्जा सुरक्षादेखि भारतको हरित ऊर्जासम्म:
चामखारछु–एक आयोजना मध्य भूटानको जेÞमगाङ जिल्लास्थित चामखारछु नदीमा निर्माण हुनेछ। आयोजना निर्माण, स्वामित्व, सञ्चालन तथा हस्तान्तरण अर्थात् बनाउने, स्वामित्व राख्ने, सञ्चालन गर्ने र हस्तान्तरण गर्ने मोडेलमा कार्यान्वयन गरिनेछ।
निर्माण कार्य २०२७ को पहिलो छ महिनामा सुरु गर्ने लक्ष्य राखिएको छ भने निर्माण सुरु भएको करिब छ वर्षपछि आयोजना सञ्चालनमा ल्याउने योजना छ।
भूटानका प्रधानमन्त्री लियोनछेन दशो छेरिङ तोब्गेको उपस्थितिमा भएको सम्झौता हस्ताक्षर समारोहमा अडानी पावर लिमिटेडका प्रबन्ध निर्देशक अनिल सरदाना पनि सहभागी थिए।
सरदानाका अनुसार दक्षिण एसियामा ऊर्जा रूपान्तरणलाई तीव्रता दिन जलविद्युत्को भूमिका महत्वपूर्ण छ। चामखारछु–एक आयोजनाले भूटानको ऊर्जा सुरक्षालाई बलियो बनाउने, कार्बन उत्सर्जन घटाउने र दिगो विकासका साझा लक्ष्यलाई अघि बढाउने अपेक्षा गरिएको छ।
हिउँदमा भूटानलाई ऊर्जा, वर्षायाममा भारतलाई बिजुली:
यस आयोजनाको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष भनेको दुई देशको ऊर्जा आवश्यकतालाई एकअर्कासँग जोड्ने सम्भावना हो।
भूटानमा हिउँदका महिनामा पानीको बहाव घट्दा जलविद्युत् उत्पादनमा कमी आउने र विद्युत्को माग बढ्ने गर्छ। यस्तो अवस्थामा चामखारछु–एकजस्ता आयोजनाले हिउँदको उच्च विद्युत् माग पूरा गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छन्।
वर्षायाममा भने नदीमा पानीको बहाव बढ्ने भएकाले जलविद्युत् उत्पादन पनि बढ्छ। त्यस समयमा भूटानको आन्तरिक आवश्यकताभन्दा बढी उत्पादन भएको हरित विद्युत् भारतमा निर्यात गर्न सकिने सम्भावना रहन्छ।
यसरी हेर्दा जलविद्युत् सहकार्य भूटानका लागि केवल विद्युत् उत्पादनको परियोजना होइन; यो ऊर्जा सुरक्षा, राजस्व वृद्धि, रोजगारी, पूर्वाधार विकास र क्षेत्रीय बजारसँगको आर्थिक एकीकरणको माध्यम पनि बन्न सक्छ।
भूटानको विकासमा भारतको भूमिका किन महत्वपूर्ण छ?
भूटान भौगोलिक रूपमा सानो भए पनि जलस्रोतको दृष्टिले अत्यन्तै समृद्ध देश हो। हिमालयबाट बग्ने नदीहरूले भूटानलाई जलविद्युत् उत्पादनको ठूलो सम्भावना दिएका छन्। तर ठूलो जलविद्युत् आयोजना निर्माण गर्न आवश्यक पर्ने पूँजी, प्रविधि, बजार र पूर्वाधारका लागि बाह्य साझेदारी आवश्यक पर्छ।
यही ठाउँमा भारत–भूटान सम्बन्धको विकास आयाम महत्वपूर्ण देखिन्छ।
भारत भूटानको सबैभन्दा महत्वपूर्ण आर्थिक साझेदारमध्ये एक हो। भूटानको जलविद्युत् भारतका लागि स्वच्छ ऊर्जाको स्रोत बन्न सक्छ भने भारतको विशाल विद्युत् बजार भूटानका लागि आफ्नो अतिरिक्त विद्युत् बिक्री गर्ने अवसर हो। त्यसैले जलविद्युत् सहकार्य दुई देशका लागि परस्पर लाभमा आधारित आर्थिक सम्बन्धको नमुना बन्न सक्ने देखिन्छ।
५,००० मेगावाटको लक्ष्यले बोकेको ठूलो अर्थ
भारत र भूटानबीच प्रस्तावित ५,००० मेगावाट जलविद्युत् विकासको लक्ष्य पूरा भएमा यसको प्रभाव एउटा वा दुई आयोजनामा सीमित रहनेछैन। यसले भूटानको ऊर्जा उत्पादन क्षमता विस्तारसँगै राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा दीर्घकालीन प्रभाव पार्न सक्छ।
जलविद्युत्बाट प्राप्त आम्दानीले भूटानलाई शिक्षा, स्वास्थ्य, सडक, सञ्चार, पर्यटन र अन्य विकास क्षेत्रमा लगानी बढाउने आधार दिन सक्छ। त्यस्तै, निर्माण तथा सञ्चालनका क्रममा सिर्जना हुने रोजगारी र स्थानीय पूर्वाधारले दुर्गम क्षेत्रको आर्थिक गतिविधिलाई समेत गति दिन सक्छ।
अर्कोतर्फ, भारतले स्वच्छ र नवीकरणीय ऊर्जाको स्रोत थप्न सक्छ। कोइला तथा अन्य जीवाश्म इन्धनमा निर्भरता घटाउने भारतको दीर्घकालीन ऊर्जा रणनीतिमा भूटानको जलविद्युत् महत्वपूर्ण साझेदार बन्न सक्छ।
सम्बन्ध अब ‘छिमेकी सहयोग’बाट ‘रणनीतिक साझेदारी’तर्फ:
भारत–भूटान सम्बन्धको पछिल्लो विकासलाई केवल जलविद्युत् आयोजनाको सम्झौताका रूपमा बुझ्नु अपूरो हुन्छ। यसले दुई देशबीचको सम्बन्ध राजनीतिक सद्भावबाट आर्थिक तथा रणनीतिक साझेदारीतर्फ विस्तार भइरहेको देखाउँछ।
भूटानका लागि भारत ठूलो बजार, लगानीकर्ता र पूर्वाधार साझेदार हो। भारतका लागि भूटान हिमालयमा अवस्थित विश्वसनीय छिमेकी मात्र होइन, स्वच्छ ऊर्जाको सम्भावित महत्वपूर्ण स्रोत पनि हो।
यही कारण जलविद्युत् दुई देशबीचको सम्बन्धको आर्थिक मेरुदण्ड बन्ने सम्भावना देखिन्छ।
तर यस्तो सहकार्य दीर्घकालीन रूपमा सफल बनाउन आयोजनाको लागत, वातावरणीय प्रभाव, स्थानीय समुदायको हित, ऋणको दिगोपन, पारदर्शिता र विद्युत् खरिदको सुनिश्चिततालाई पनि समान प्राथमिकता दिन आवश्यक हुन्छ। भूटानको विकासका नाममा प्राकृतिक स्रोतको उपयोग गर्दा विकास र वातावरणबीच सन्तुलन कायम गर्नु उत्तिकै महत्वपूर्ण हुनेछ।
चामखारछु–एक आयोजना र ५,००० मेगावाटको लक्ष्यले भारत–भूटान सम्बन्धलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याउने सम्भावना बोकेको छ। हिउँदमा भूटानको ऊर्जा अभाव कम गर्ने र वर्षायाममा भारतलाई हरित विद्युत् उपलब्ध गराउने अवधारणाले दुई देशको आवश्यकता र क्षमतालाई एउटै ऊर्जा चक्रमा जोड्न खोजेको देखिन्छ।
भूटानले आफ्नो जलस्रोतलाई आर्थिक समृद्धिको आधार बनाउन खोजिरहेको छ भने भारतले त्यसलाई आफ्नो बढ्दो स्वच्छ ऊर्जा आवश्यकतासँग जोड्न खोजिरहेको छ। त्यसैले आगामी वर्षहरूमा भारत–भूटान सम्बन्धको सबैभन्दा प्रभावशाली अध्याय कूटनीतिक सहकार्यभन्दा जलविद्युत्, ऊर्जा व्यापार र साझा आर्थिक विकासको सहकार्य बन्न सक्नेछ।
भूटानका हिमाली नदीबाट उत्पादन हुने विद्युत् भारतका लागि ऊर्जा मात्र होइन, र भूटानका लागि आयोजना मात्र होइन—यो दुई देशको साझा समृद्धितर्फ अघि बढ्ने रणनीतिक सेतु बन्न सक्छ।

About Author

Advertisement