-देवेन्द्र किशोर

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प लामो समयदेखि चलिरहेको अमेरिका–इरान द्वन्द्वलाई युद्धविराममार्फत नियन्त्रण गर्ने पक्षमा उभिएपछि विश्व राजनीति पुनः तरंगित बनेको छ। तर इरानले आफ्नो रणनीतिक अडानबाट पछि हट्न अस्वीकार गरेपछि मध्यपूर्वको भू–राजनीतिक वातावरण झन् जटिल बन्दै गएको छ। युद्धविरामको घोषणापछि पनि दुवै पक्षबीच अविश्वास, सैन्य तयारी र शक्ति प्रदर्शन जारी रहँदा क्षेत्रीय तथा अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति सन्तुलनमाथि गम्भीर प्रश्न उठ्न थालेका छन्।
अमेरिका र इरानबीचको शत्रुतापूर्ण सम्बन्ध कुनै नयाँ विषय होइन। सन् १९७९ को इस्लामिक क्रान्तिपछि सुरु भएको वैमनस्य दशकौँसम्म प्रतिबन्ध, राजनीतिक दबाब, प्रोक्सी युद्ध र सैन्य तनावका रूपमा विकसित हुँदै आएको छ। पछिल्ला घटनाक्रमले भने यो द्वन्द्वलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याएको छ। विशेषतः इजरेलको प्रत्यक्ष समर्थनमा अमेरिकाले इरानमाथि दबाब बढाएपछि क्षेत्रीय सुरक्षाको समीकरण नै बदलिएको छ।
डोनाल्ड ट्रम्पले युद्धविरामलाई निरन्तरता दिने र थप वार्ताको वातावरण तयार गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्। तर यो प्रयास त्यति सहज देखिँदैन। इरानले युद्धविरामलाई कमजोरीका रूपमा नभई पुनर्संगठन, पुनर्निर्माण र रणनीतिक पुनःतयारीको अवसरका रूपमा उपयोग गरिरहेको विश्लेषणहरू सार्वजनिक भइरहेका छन्। तेहरानले आफूलाई अझै पनि प्रतिरोध गर्न सक्षम शक्ति भएको सन्देश निरन्तर दिइरहेको छ।
अमेरिकाको दृष्टिकोणबाट हेर्दा अहिलेको परिस्थिति ट्रम्प प्रशासनका लागि राजनीतिक र रणनीतिक दुवै हिसाबले चुनौतीपूर्ण छ। युद्ध प्रारम्भ गर्दा अमेरिकी नेतृत्वले अपेक्षा गरेको सहज सफलता प्राप्त हुन सकेन। इरानी शासन संरचना ढाल्ने वा त्यसलाई निर्णायक रूपमा कमजोर बनाउने उद्देश्य पूरा नभएपछि ह्वाइट हाउस दबाबमा परेको देखिन्छ। अमेरिकी जनमत पनि लामो युद्धको पक्षमा छैन। आर्थिक असर, तेल बजारमा अस्थिरता तथा सैन्य खर्चले अमेरिकी राजनीतिभित्र नै युद्धविरोधी धारणा बलियो बनाइरहेको छ।
यसैबीच विश्व ऊर्जा सुरक्षाको केन्द्र मानिने होर्मुज जलमार्गको प्रश्न सबैभन्दा संवेदनशील विषय बनेको छ। विश्वको ठूलो परिमाणको तेल तथा ग्यास आपूर्ति यही मार्गबाट हुने भएकाले यसको अवरोधले विश्व अर्थतन्त्रमा गम्भीर असर पारेको छ। ऊर्जा मूल्यमा भएको वृद्धिले उत्पादन, ढुवानी र उपभोगका सम्पूर्ण क्षेत्रमा दबाब सिर्जना गरेको छ। यद्यपि अमेरिका प्रत्यक्ष रूपमा खाडीको तेलमा निर्भर नभए पनि विश्वव्यापी बजारमा हुने मूल्यवृद्धिको असर अमेरिकी अर्थतन्त्रमा समेत परिरहेको छ।
इरानले होर्मुज जलमार्ग पुनः पूर्ण रूपमा सञ्चालन गर्नुअघि आर्थिक प्रतिबन्धमा राहत, रोक्का गरिएका सम्पत्तिको फुकुवा तथा अन्य राजनीतिक सहुलियतको माग राखेको छ। यही विषय अहिले सम्भावित सम्झौताको केन्द्रबिन्दु बनेको छ। अमेरिकाका लागि यी मागहरू स्वीकार गर्नु घरेलु राजनीतिमा आलोचनाको विषय बन्न सक्छ भने अस्वीकार गर्दा वार्ता विफल हुने खतरा पनि उत्तिकै छ।
मध्यपूर्वका प्रमुख अरब राष्ट्रहरू पनि अहिले कठिन कूटनीतिक सन्तुलनको अभ्यास गरिरहेका छन्। तेलसम्पन्न खाडी राष्ट्रहरू दीर्घकालीन अस्थिरताको मूल्य चुकाइसकेका छन्। उनीहरू आफ्नो आर्थिक रूपान्तरण, विदेशी लगानी र विकास योजनालाई निरन्तरता दिन क्षेत्रीय स्थायित्व चाहन्छन्। त्यसैले कतार र पाकिस्तानजस्ता देशहरूले मध्यस्थकर्ताको भूमिका निर्वाह गर्दै अमेरिका र इरानबीच संवादको पुल निर्माण गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्।
संयुक्त अरब एमिरेट्स र साउदी अरेबियाले भने फरक–फरक रणनीति अपनाएका छन्। एमिरेट्सले इजरेलसँगको सुरक्षा सहकार्यलाई विस्तार गर्दै आफ्नो रक्षा क्षमतामा जोड दिएको छ। अर्कोतर्फ साउदी अरेबियाले आफ्नो राष्ट्रिय सुरक्षालाई प्राथमिकतामा राख्दै इरानसँग पूर्ण टकरावभन्दा दूरी कायम गर्ने संकेत दिएको छ। यो भिन्न दृष्टिकोणले अरब विश्वभित्र पनि साझा रणनीति अभाव रहेको देखाउँछ।
राजनीतिक रणनीतिक दृष्टिले हेर्दा अहिलेको अवस्था केवल अमेरिका र इरानबीचको द्वन्द्व मात्र होइन। यो विश्व शक्ति सन्तुलन, ऊर्जा सुरक्षा, क्षेत्रीय गठबन्धन र नयाँ कूटनीतिक समीकरणको परीक्षण पनि हो। चीन र रुसजस्ता शक्तिहरूले प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा घटनाक्रमलाई नजिकबाट नियालिरहेका छन्। पश्चिमी प्रभावको सामना गर्न खोजिरहेका मुलुकहरूका लागि इरानको प्रतिरोध एउटा प्रतीकात्मक उदाहरणका रूपमा समेत प्रस्तुत भइरहेको छ।
आगामी दिनहरूमा तीन सम्भावित परिदृश्य देखिन्छन्। पहिलो, युद्धविरामलाई स्थायी राजनीतिक समझदारीमा रूपान्तरण गर्ने प्रयास सफल हुन सक्छ। दोस्रो, सीमित सैन्य झडपहरू जारी रहँदै तनावपूर्ण शान्तिको अवस्था कायम रहन सक्छ। तेस्रो, कुनै गलत आकलन वा आकस्मिक घटनाले पुनः व्यापक सैन्य टकराव निम्त्याउन सक्छ। यीमध्ये तेस्रो विकल्प विश्व अर्थतन्त्र र अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षाका लागि सबैभन्दा खतरनाक हुनेछ।
अन्ततः ट्रम्पको युद्धविराम पहलले कूटनीतिक सम्भावनाको ढोका खोलेको छ, तर त्यसलाई सफल बनाउन केवल अमेरिकी इच्छाशक्ति पर्याप्त छैन। इरानको सुरक्षा चिन्ता, क्षेत्रीय शक्तिहरूको स्वार्थ, ऊर्जा बजारको संवेदनशीलता र विश्व राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको जटिल समीकरणलाई सन्तुलनमा राख्नुपर्नेछ। अहिलेको अवस्था हेर्दा युद्ध रोकिएको जस्तो देखिए पनि वास्तविक शान्ति अझै टाढा छ। मध्यपूर्वको राजनीति नयाँ मोडमा उभिएको छ, जहाँ प्रत्येक निर्णयले केवल क्षेत्रीय होइन, सम्पूर्ण विश्व व्यवस्थाको भविष्य निर्धारण गर्न सक्छ।