​विश्वव्यापी तथ्याङ्क अनुसार महिलाहरू पुरुषको तुलनामा औसतमा पाँच वर्ष बढी बाँच्ने गरेको पाइएको छ

नयाँ दिल्ली: वैज्ञानिकहरूका अनुसार महिला र पुरुषको जीवनकालमा देखिने यो भिन्नताका पछाडि उनीहरूको शारीरिक संरचना (जैविक बनावट) का साथै खानपान, रहनसहन र सामाजिक व्यवहार प्रमुख कारण रहेका छन्। यो भिन्नता देश अनुसार फरक-फरक समेत पाइएको छ। उदाहरणका लागि रसिया, युक्रेन र भियतनाममा महिलाहरू पुरुषभन्दा १० वर्ष वा सोभन्दा बढी बाँच्छन् भने नाइजेरिया जस्ता देशमा यो अन्तर निकै कम छ।
​अक्सफोर्ड इन्स्टिच्युट अफ पपुलेसन एजिङकी निर्देशक प्रोफेसर सारा हार्परका अनुसार पुरुषहरूको अकाल मृत्यु हुनुमा उनीहरूको अस्वस्थ जीवनशैली र सामाजिक व्यवहार जिम्मेवार छ। पुरुषहरूमा धूम्रपान, मदिरापान र अस्वस्थ खानपानको बानी बढी हुन्छ। साथै, बिरामी पर्दा स्वास्थ्य परीक्षणका लागि चिकित्सककहाँ जान उनीहरू ढिलाइ गर्छन्। सामाजिक रूपमा पुरुषलाई बढी जोखिमयुक्त कार्यसँग जोडिने हुनाले सडक दुर्घटना, हिंसा, हत्या र आत्महत्याका कारण पनि पुरुषको मृत्युदर उच्च हुने गरेको छ। विवाहित पुरुषको हकमा भने जीवनसाथीको सचेतताका कारण उनीहरू समयमै उपचार पाउने अवसर जुट्छ।
​आयुको यो भिन्नतामा जैविक कारण अन्तर्गत हर्मोनको भूमिका महत्त्वपूर्ण मानिएको छ। फिजियोलोजिस्ट प्रोफेसर कन्सुएलो बोर्रासका अनुसार महिलाको शरीरमा पाइने ‘एस्ट्रोजेन’ हर्मोनले उनीहरूका लागि रक्षाकवचको काम गर्छ। यसले कोलेस्ट्रोल नियन्त्रण गर्ने, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता सन्तुलित राख्ने, मस्तिष्क र हाडजोर्नीको रक्षा गर्ने तथा हानिकारक कणहरू (फ्री रेडिकल्स) लाई रोक्न एन्टिअक्सिडेन्टको भूमिका खेल्छ। मेनोपज (महिनावारी बन्द) भएपछि महिलामा यो हर्मोनको कमी आउँछ। अर्कोतर्फ, पुरुषमा पाइने ‘टेस्टोस्टेरोन’ हर्मोनले उनीहरूलाई बढी जोखिम मोल्ने व्यवहारतर्फ उकास्छ भने यसले शरीरभित्र केही हानिकारक प्रभाव समेत पार्ने वैज्ञानिकहरूको अनुमान छ।
​वैज्ञानिकहरूले क्रोमोजोमको बनावटलाई पनि यसको अर्को कारण मानेका छन्। स्तनधारी प्राणीहरूमा महिलाको शरीरमा दुईवटा ‘एक्स’ (२एक्स) क्रोमोजोम हुन्छन्, जसका कारण एउटा क्रोमोजोममा खराबी आएमा अर्कोले त्यसको परिपूर्ति गर्छ। तर, पुरुषमा एउटा मात्र ‘एक्स’ र अर्को ‘वाई’ क्रोमोजोम हुने भएकाले खराबी हुँदा बढी नोक्सान पुग्छ। चराचुरुङ्गीमा भने यो प्रणाली उल्टो हुने भएकाले भाले चराको आयु पोथीको भन्दा बढी पाइएको छ। अनुसन्धानकर्ता जोहाना स्टार्कका अनुसार बहुविवाह गर्ने वा संसर्गका लागि भालेहरूबीच कडा प्रतिस्पर्धा हुने प्रजाति (जस्तै: गोरिल्ला वा सिंह) मा भालेको आयु निकै कम हुन्छ, किनकि उनीहरूले आफ्नो शक्ति र जीउज्यान बलियो बनाउनमै ऊर्जा खर्च गर्नुपर्ने हुन्छ।
​लामो आयु बाँचे तापनि महिलाहरूको उत्तरार्धको जीवन सधैँ सुखद भने हुँदैन। बलियो रोग प्रतिरोधात्मक क्षमताका कारण महिलाहरू मृत्युबाट जोगिए पनि उनीहरू ढाड दुख्ने, डिप्रेसन, टाउको दुख्ने र हाडजोर्नी कमजोर हुने जस्ता दीर्घकालीन समस्याबाट बढी पीडित हुन्छन्। निष्कर्षमा, पुरुषको जैविक ढाँचाले उनीहरूलाई मृत्युप्रति बढी संवेदनशील बनाउँछ भने महिलाको जैविक ढाँचाले उनीहरूलाई शारीरिक अशक्तता वा अपाङ्गताप्रति बढी संवेदनशील बनाउँछ। यद्यपि, विज्ञहरूका अनुसार जैविक बनावट मात्र सर्वोपरी नभई सही आहार, व्यायाम, पर्याप्त निद्रा र तनाव व्यवस्थापनले दुवै लिङ्गको जीवनकाल र जीवनस्तरलाई अझ उत्कृष्ट बनाउन सक्छ।