देवेन्द्र के ढुङगाना

वर्तमान समयमा कृषि क्षेत्रमा उत्पादन वृद्धि गर्नका लागि रासायनिक मलको अत्यधिक प्रयोग सामान्य बन्दै गएको छ। विशेषगरी साना तथा सीमित स्रोत भएका किसानहरू उच्च उत्पादनको दबाबमा परेर रसायनमा निर्भर हुन बाध्य भएका छन्। तर यसरी निरन्तर र अविवेकी रूपमा रासायनिक मल प्रयोग गर्दा माटोको उर्वराशक्ति घट्ने, पोषक तत्व असन्तुलन हुने र वातावरणीय प्रदूषण बढ्ने समस्या देखिएको छ। यसका साथै, मल उत्पादनका लागि आवश्यक कच्चा पदार्थको आयातमा निर्भरता हुँदा लागत बढ्ने र दीर्घकालीन कृषि दिगोपनामा चुनौती थपिने अवस्था सिर्जना भएको छ। यस्तो सन्दर्भमा कृषि फोहोरलाई उपयोग गरी मलमा रूपान्तरण गर्ने प्रविधि—विशेषतः वर्मी कम्पोस्ट—एक प्रभावकारी र दिगो समाधानका रूपमा उभिएको छ।
वर्मी कम्पोस्ट भनेको केंचुवाको सहायताले जैविक फोहोरलाई विघटन गरी तयार पारिने उच्च गुणस्तरको जैविक मल हो। खेतबारीमा बाँकी रहने पराल, झारपात, पशु मल, भान्साको फोहोर आदि जस्ता सामग्रीलाई प्रयोग गरी वर्मी कम्पोस्ट उत्पादन गर्न सकिन्छ। यस प्रक्रियामा केंचुवाले जैविक पदार्थलाई पचाएर सूक्ष्म, पोषक तत्वयुक्त मलमा परिवर्तन गर्छन्, जसलाई “कालो सुन” पनि भनिन्छ। यसले फोहोर व्यवस्थापन मात्र होइन, माटोको स्वास्थ्य सुधार र उत्पादन वृद्धि दुवैमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछ।
वर्मी कम्पोस्टमा नाइट्रोजन, फस्फोरस र पोटासियम जस्ता प्रमुख पोषक तत्वहरू सन्तुलित मात्रामा पाइन्छन्। सामान्यतया यसमा ०.५–१.६% नाइट्रोजन, ०.३–१.०% फस्फोरस र ०.५–०.७% पोटासियम हुन्छ, जुन साधारण कम्पोस्टभन्दा धेरै गुणा प्रभावकारी हुन्छ। यसमा पाइने सूक्ष्मजीवहरूले माटोमा रहेका पोषक तत्वलाई बिरुवाले सजिलै अवशोषण गर्न सक्ने बनाउँछन्। साथै, वर्मी कम्पोस्टले रासायनिक मलको आवश्यकता २५–३०% सम्म घटाउन सक्छ, जसले उत्पादन लागत कम गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।
वर्मी कम्पोस्ट उत्पादनका लागि प्रयोग गरिने केंचुवाहरू विशेष प्रकारका हुन्छन्, जसलाई एपिजियिक केंचुवा भनिन्छ। यी केंचुवा सतहमा बस्ने, छिटो वृद्धि हुने र जैविक पदार्थ छिटो विघटन गर्ने क्षमताका कारण उपयुक्त मानिन्छन्। सामान्यतया आइसेनिया फेटिडा, पेरियोनिक्स एक्स्काभाटस र युड्रिलस युजेनियाए जस्ता प्रजाति प्रयोग गरिन्छन्। करिब ३ मिटर लम्बाइ, १ मिटर चौडाइ र १ मिटर गहिराइ भएको खाल्डोमा ३ महिनाभित्र वर्मी कम्पोस्ट तयार गर्न सकिन्छ, जसले यस प्रविधिलाई सरल र व्यवहारिक बनाउँछ।
माटो स्वास्थ्य सुधारका दृष्टिले वर्मी कम्पोस्ट अत्यन्त प्रभावकारी मानिन्छ। यसले माटोको संरचना सुधार गर्छ, पानी धारण क्षमता बढाउँछ र हावा सञ्चारलाई सहज बनाउँछ। यसमा पाइने ह्युमिक र फुल्भिक एसिडले माटोमा रहेको पोषक तत्वलाई घुलनशील बनाउँदै बिरुवाको वृद्धि र विकासमा मद्दत गर्छ। साथै, यसले माटोमा रहेका लाभदायक सूक्ष्मजीवहरूको संख्या बढाएर माटोलाई जीवित र उर्वर बनाउँछ। परिणामस्वरूप, माटोको दीर्घकालीन उर्वराशक्ति कायम रहन्छ र क्षरण तथा पोषक तत्वको नोक्सानी घट्छ।
जलवायु परिवर्तनको सन्दर्भमा पनि वर्मी कम्पोस्ट महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। यसले माटोमा कार्बन सञ्चय बढाउँछ, जसले हरितगृह ग्यास उत्सर्जन कम गर्न मद्दत गर्छ। साथै, माटोको संरचना सुधार हुने भएकाले सुख्खा र बाढी जस्ता चरम अवस्थाहरू सहन सक्ने क्षमता बढ्छ। कृषि फोहोर जलाउने प्रचलनले वायु प्रदूषण र स्वास्थ्य समस्या निम्त्याउने भएकाले, त्यसको विकल्पका रूपमा वर्मी कम्पोस्ट प्रविधि उपयोगी सावित भएको छ।
उत्पादन वृद्धि र गुणस्तर सुधारमा पनि वर्मी कम्पोस्टको भूमिका उल्लेखनीय छ। विभिन्न अध्ययनअनुसार यसको प्रयोगले बाली उत्पादन १०–३०% सम्म बढाउन सक्छ। तरकारी तथा फलफूलमा २०–५०% र केही अवस्थामा अझ बढी उत्पादन वृद्धि देखिएको छ। साथै, उत्पादनको गुणस्तर, जस्तै स्वाद, पोषण तत्व र भण्डारण क्षमता समेत सुधार हुन्छ।
आर्थिक दृष्टिले पनि वर्मी कम्पोस्ट एक आकर्षक उद्यम हो। सानो लगानीमा सुरु गर्न सकिने यस व्यवसायबाट राम्रो आम्दानी लिन सकिन्छ। उदाहरणका लागि, एउटा सानो ट्यांकबाट वार्षिक २.२५ टनसम्म वर्मी कम्पोस्ट उत्पादन गर्न सकिन्छ। उत्पादन लागत कम र बजार मूल्य उच्च भएकाले किसानहरूले राम्रो नाफा आर्जन गर्न सक्छन्। यसले विशेषगरी ग्रामीण युवाहरूलाई रोजगारी सिर्जना गर्ने र आत्मनिर्भर बन्ने अवसर प्रदान गर्छ।
सरकारले पनि यस प्रविधिलाई प्रवर्द्धन गर्न विभिन्न कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्दै आएको छ, जसअन्तर्गत आर्थिक सहयोग, तालिम र प्रविधि हस्तान्तरण गरिन्छ। तर अझै पनि किसानहरूमा प्राविधिक ज्ञानको कमी, गुणस्तरीय केंचुवाको अभाव र बजार पहुँचको सीमितता जस्ता चुनौतीहरू रहेका छन्। त्यसैले यी समस्या समाधान गर्न प्रभावकारी विस्तार सेवा र सचेतना कार्यक्रम आवश्यक छन्।
निष्कर्षमा, वर्मी कम्पोस्ट कृषि फोहोरलाई उपयोग गरी मूल्यवान सम्पत्तिमा रूपान्तरण गर्ने एक सरल, सस्तो र दिगो प्रविधि हो। यसले वातावरण संरक्षण, माटो स्वास्थ्य सुधार, उत्पादन वृद्धि र आर्थिक सशक्तीकरण, यी सबै पक्षमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ। त्यसैले दिगो कृषि प्रणाली विकासका लागि वर्मी कम्पोस्ट प्रविधिको व्यापक प्रयोग अपरिहार्य देखिन्छ।