जीवनको पर्याय रगत र विश्व रक्तदाता दिवस

नेत्रविक्रम बिमली

​”रक्तदान जीवनदान हो” भन्ने शाश्वत भनाइ केवल सञ्चारमाध्यम वा पोस्टरमा सजिने र सुनिने नारा मात्र होइन, यो त मानव सभ्यताको सबैभन्दा महान् र पवित्र मानवीय सेवाको प्रतिविम्ब हो। एउटा व्यक्तिले आफ्नो शरीरबाट उपलब्ध गराएको थोरै रगतले मृत्युको मुखमा पुगेको अर्को अपरिचित व्यक्तिका लागि पुनर्जीवनको ढोका खोलिदिन्छ। आधुनिक चिकित्सा विज्ञानले अङ्ग प्रत्यारोपणदेखि लिएर अत्यन्तै जटिल शल्यक्रियासम्मका क्षेत्रमा आश्चर्यजनक एवं चमत्कारिक प्रगति हासिल गरिसकेको छ। यति हुँदाहुँदै पनि मानव रगतको पूर्ण कृत्रिम विकल्प आजसम्म संसारको कुनै पनि प्रयोगशाला वा वैज्ञानिकले विकास गर्न सकेका छैनन्। त्यसैले अस्पतालको शय्यामा छटपटाइरहेका बिरामीका लागि आवश्यक पर्ने रगतको एकमात्र विकल्प र स्रोत अर्को स्वस्थ मानिसको शरीर र祖को स्वेच्छिक रक्तदान नै हो।
​मानवताको यही सर्वोच्च सेवालाई कदर गर्दै हरेक वर्षको जुन १४ तारिखका दिन संसारभर विश्व रक्तदाता दिवस मनाउने गरिन्छ। यो विशेष दिन संसारभरका लाखौँ स्वेच्छिक तथा निःशुल्क रक्तदाताहरूप्रति कृतज्ञता र उच्च सम्मान व्यक्त गर्ने उत्सव हो। मानव चिकित्सा प्रणालीमा क्रान्ति ल्याउने र ए, बी, ओ रक्त समूहको पहिचान गर्ने नोबेल पुरस्कार विजेता वैज्ञानिक कार्ल ल्यान्डस्टाइनरको जन्मजयन्तीको स्मरणमा सन् २००४ देखि यो दिवस मनाउन सुरु गरिएको हो। यस दिवसले सुरक्षित र पर्याप्त रगतको उपलब्धता, यसको सर्वसुलभ पहुँच र समग्र रक्त व्यवस्थापन प्रणालीलाई समयसापेक्ष र प्रविधिमैत्री कसरी बनाउने भन्ने विषयमा विश्वव्यापी बहस, नीति निर्माण र नयाँ अभियानहरूलाई ऊर्जा प्रदान गर्दछ।
​विश्वव्यापी रगत अभाव र व्यवस्थापनको जटिलता
​विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार संसारभर वार्षिक लाखौँ युनिट रगतको माग हुने गर्दछ तर माग र आपूर्तिबीचको खाडल अझै पनि धेरै देशहरूमा चुनौतीपूर्ण छ। विशेषगरी विकासोन्मुख र न्यून आय भएका राष्ट्रहरूमा समयमै सुरक्षित रगत उपलब्ध नहुँदा प्रसूति अवस्थामा अत्यधिक रक्तस्रावका कारण आमाहरूले ज्यान गुमाउनुपर्ने बाध्यता छ भने सडक दुर्घटनाका घाइतेहरू र आकस्मिक शल्यक्रियाका बिरामीहरू सधैँ जोखिममा पर्छन्। त्यसैगरी थालासेमिया, हेमोफिलिया र क्यान्सर जस्ता जटिल रोगबाट पीडित बिरामीहरू, जसलाई बचाउन निश्चित अन्तरालमा नियमित रूपमा रक्तसञ्चार गरिरहनुपर्ने हुन्छ, उनीहरूको उपचार प्रक्रिया नै अवरुद्ध हुन पुग्दछ। संकलन गरिएको रगत र यसका कम्पोनेन्टहरूको भण्डारण अवधि निश्चित हुने भएकाले यसको व्यवस्थापन २४ सै घण्टा र वर्षको ३६५ दिन नै चुस्त राख्नुपर्ने प्राविधिक र व्यवस्थापकीय चुनौती संसारभर नै विद्यमान छ।
​रगत अभाव सहजीकरणमा स्वयंसेवी रक्तदाताहरूको भूमिका र अनुभूतिको गहिराइ
​संसारभरको रक्त व्यवस्थापन प्रणाली र अस्पतालहरूको दैनिक आवश्यकतालाई सहज रूपमा परिपूर्ति गर्ने मुख्य मेरुदण्ड भनेकै स्वेच्छिक तथा स्वयंसेवी रक्तदाताहरू हुन्। तर, रक्तदानको वास्तविक गहिराइ र समाजमा यसको प्रभावलाई महसुस गर्न केवल प्राविधिक ज्ञान भएर पुग्दैन, यसका लागि स्वयम् यो महायज्ञमा होमिएको हुनुपर्छ। एउटा सञ्चारकर्मीका रूपमा समाजका अनेकौँ उथलपुथललाई कलमको माध्यमबाट उजागर गरिरहँदा र स्वयम् जीवनको १२१औँ पटकसम्म रक्तदान गरिसकेको एउटा स्वयंसेवी संवाहकका रूपमा उभिएर हेर्दा यो कार्य केवल शारीरिक दान मात्र होइन, बरु आफूलाई संसारकै सबैभन्दा धनी र सन्तुष्ट व्यक्तिका रूपमा पाउने आत्मिक सुख हो भन्ने प्रष्ट हुन्छ।
​संसारमा यस्ता हजारौँ नियमित स्वयंसेवी रक्तदाताहरू छन् जसले कुनै व्यक्तिगत लाभ, आर्थिक पारिश्रमिक वा सामाजिक ख्यातिको अपेक्षा नगरी, केवल आफ्नो शरीरको केही थोपा रगतले कसैको अमूल्य जीवन बँचोस् भन्ने पवित्र भावनाका साथ सधैँ तत्पर रहन्छन्। विशेषगरी एबी- र ओ– जस्ता ऋणात्मक र दुर्लभ रक्त समूह भएका बिरामीहरूका लागि स्वयंसेवीहरूको संगठित सञ्जाल साक्षात ईश्वर साबित हुने गरेको छ। डिजिटल प्रविधि, सामाजिक सञ्जाल र एप्लिकेसनको प्रयोग गर्दै स्वयंसेवी संस्थाहरूले दुर्लभ रगत आवश्यक पर्ने बित्तिकै आकस्मिक रक्तदाता र बिरामीको आफन्तबीच बलियो सेतुको काम गरिरहेका छन्। हामीले भर्खरै भोगेको कोभिड–१९ को विश्वव्यापी महामारी र लकडाउनको कठिन समयमा जब सामूहिक रक्तदानका कार्यक्रमहरू पूर्ण रूपमा ठप्प थिए र रक्त बैंकहरू रगतविहीन अवस्थामा पुगेका थिए, तब स्वयंसेवी युवाहरू र सामाजिक क्लबहरूले अनौठो साहस प्रदर्शन गरे। स्वास्थ्य सुरक्षाका मापदण्डहरू पालना गर्दै टोलटोलमा र अस्पतालकै प्राङ्गणमा पुगेर उनीहरूले गरेको रक्तदानले महामारीको त्यो कालो बादलका बीच पनि हजारौँको जीवन रक्षा गर्‍यो।
​नेपालमा रक्त व्यवस्थापनको विकास यात्रा, सञ्चार क्षेत्र र उपलब्धि
​नेपालको सन्दर्भमा आधुनिक रक्तसञ्चार सेवाको इतिहास धेरै लामो छैन। विसं २०२३ अर्थात् सन् १९६६ मा नेपाल रेडक्रस सोसाइटीको स्थापना र यसले सुरु गरेको रक्तसञ्चार सेवा नै नेपालको व्यवस्थित रक्त व्यवस्थापनको बलियो आधारशिला बन्यो। विगतमा काठमाडौँ उपत्यका र केही सीमित शहरी क्षेत्रमा मात्र केन्द्रित रहेको यो सेवा आज प्रादेशिक र जिल्ला स्तरमा सुविधासम्पन्न रक्तसञ्चार केन्द्रहरूका माध्यमबाट देशैभर विस्तार भइसकेको छ।
​चिकित्सा विज्ञान र प्रविधिको विकाससँगै नेपालमा कम्पोनेन्ट थेरापीको सुरुवात हुनु अर्को ठूलो उपलब्धि हो। पहिलेका वर्षहरूमा संकलन गरिएको सम्पूर्ण रगत अर्थात् होल ब्लड नै बिरामीलाई दिइन्थ्यो भने अहिले आधुनिक प्रविधिको मद्दतले एक युनिट रगतबाट रेड सेल, प्लाज्मा र प्लेटलेट जस्ता आवश्यक तत्वहरूलाई अलग–अलग छुट्याउन सकिन्छ। यस प्रविधिका कारण एउटै व्यक्तिले दान गरेको एक युनिट रगतबाट फरक–फरक समस्या भएका तीनदेखि चार जनासम्म बिरामीको जीवन बचाउन सम्भव भएको छ।
​यस यात्रामा सबैभन्दा ठूलो फड्को सुरक्षित रगतको अवधारणा र सामाजिक चेतनामा आएको परिवर्तन हो। यहाँ आमसञ्चारमाध्यम र सञ्चारकर्मीहरूको भूमिकालाई कहिल्यै बिर्सन मिल्दैन। विगत तीन दशकभन्दा लामो समयदेखि मोफसल र राष्ट्रिय स्तरमा पत्रकारितामार्फत समाजको वकालत गर्दा यो स्पष्ट देखिएको छ कि कसरी मिडियाका खोजमूलक रिपोर्ट, सम्पादकीय र जनचेतनामूलक समाचारले समाजमा व्याप्त रहेका भ्रम र अन्धविश्वासलाई चिर्न मद्दत गरे। कुनै समय रक्तदान गर्दा शरीर असाध्यै कमजोर हुन्छ र फेरि रगत पूर्ति हुँदैन भन्ने कडा सामाजिक भ्रम थियो। तर, सञ्चारमाध्यमको निरन्तर पैरवी र नियमित रक्तदाताहरूको प्रत्यक्ष उदाहरणले गर्दा आज नेपाली समाजमा रक्तदानलाई समाजसेवा र मानवताको सर्वोच्च अभ्यासका रूपमा हेर्ने एउटा सकारात्मक संस्कार र संस्कृतिको विकास भएको छ।
​अझै बाँकी रहेका चुनौती र आगामी रणनीतिक बाटो
​यति धेरै सकारात्मक पाटाहरू र उपलब्धिहरू हुँदाहुँदै पनि नेपाल र समग्र विश्वको रक्त व्यवस्थापन प्रणाली अझै पनि केही गम्भीर चुनौतीहरूबाट मुक्त हुन सकेको छैन। समाजमा जीवनभरमा एकपटक वा वर्षमा एकपटक मात्र गरिने आकस्मिक रक्तदानले मात्रै रगतको मागलाई धान्न सक्दैन, त्यसैले अस्पतालहरूको दैनिक आवश्यकतालाई सहज रूपमा परिपूर्ति गर्नका लागि समाजमा वर्षमा नियमित रूपमा तीन वा चार पटक रक्तदान गर्ने ‘नियमित स्वेच्छिक रक्तदाता’ हरूको एउटा ठूलो र संगठित सञ्जाल तयार गर्नु आजको प्रमुख आवश्यकता हो।
​सुरक्षित र सर्वसुलभ रगतको उपलब्धता नागरिकको मौलिक स्वास्थ्य अधिकारसँग जोडिएको विषय भएकाले यस क्षेत्रमा राज्यले स्पष्ट, दीर्घकालीन र व्यावहारिक नीति निर्माण गर्नुपर्दछ। सरकारले रक्तसञ्चार केन्द्रहरूको भौतिक पूर्वाधार विकास, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको आधुनिक रक्त परीक्षण प्रविधि भित्र्याउनु र दक्ष प्राविधिक जनशक्तिको व्यवस्थापनमा आफ्नो बजेट र लगानीलाई उल्लेख्य रूपमा बढाउनु पर्छ। भविष्यमा देशभरिका रक्तदाताहरू र रक्त बैंकहरूलाई एउटै सञ्जालमा जोड्ने पूर्ण डिजिटल रक्तदाता प्रणाली र एकीकृत राष्ट्रिय डाटाबेस निर्माण गर्नुका साथै युवा पुस्तालाई आकर्षित गर्न विद्यालय तथा विश्वविद्यालय स्तरका पाठ्यक्रमहरूमा रक्तदानको महत्व र यसको विज्ञानका विषयमा व्यावहारिक शिक्षाहरू समावेश गरिनु आवश्यक छ।
​
​नेपाल र विश्वको रक्त व्यवस्थापनको समग्र इतिहास भनेको केवल प्राविधिक विकासको कथा मात्र होइन, यो त मानव समाजको अथक संघर्ष, निस्वार्थ समर्पण र परोपकारी भावनाको एउटा जीवन्त आन्दोलन हो। ३० वर्षभन्दा बढी समय पत्रकारिताको आँखिझ्यालबाट समाजलाई नियाल्दा र स्वयं शरीरको रगत १२१ औँ पटकसम्म बगाएर जीवनको रक्षा गर्ने महाअभियानमा सहभागी हुँदा के पुष्टि हुन्छ भने, हामीले जतिसुकै आधुनिक अस्पताल र उपकरण बनाए पनि यदि रगत दान गर्ने मनकारी हातहरू भएनन् भने स्वास्थ्य प्रणाली नै अपुरो रहन्छ।
​विश्व रक्तदाता दिवसको यस पावन अवसरमा, संसारका र विशेषगरी नेपालका सम्पूर्ण ज्ञात–अज्ञात स्वयंसेवी रक्तदाताहरू, सचेतना फैलाउने सञ्चारमाध्यमहरू, विभिन्न सामाजिक संघसंस्थाहरू र अहोरात्र खटिने स्वास्थ्यकर्मीहरूप्रति उच्च सम्मान र कृतज्ञता व्यक्त गर्दछौँ। विशेषगरी ती रक्तदाताहरू जसले आफ्नो अमूल्य समय र शरीरको रगत दिएर अनगिन्ती अपरिचित मानिसहरूलाई नयाँ जीवन र उनीहरूका परिवारलाई खुसी प्रदान गरेका छन्, उनीहरूको गुन यो समाजले कहिल्यै तिर्न सक्दैन। रक्तदान केवल एउटा भौतिक दान मात्र होइन, यो त मानव जीवनसँग जोडिएको हाम्रो सबैभन्दा ठूलो नैतिक र मानवीय जिम्मेवारी हो, त्यसैले आउनुहोस् यस दिवसमा प्रण गरौँ कि हामी नियमित रूपमा रक्तदान गर्नेछौँ र अमूल्य जीवनहरू बचाउनेछौँ।
(​लेखक तीन दशकदेखि पत्रकारितामा सक्रिय वरिष्ठ सञ्चारकर्मी एवं १२१औँ पटक रक्तदान गरिसक्नुभएका स्वयंसेवी रक्तदाता हुन्)