म्यानमारदेखि नेपाल सीमासम्म फैलिँदै तस्करीको त्रिकोण, बालबालिकादेखि महिलासम्म अपराधीको जालमा

देवेन्द्र के ढुङगाना

भारतको पश्चिम बंगालस्थित मालदा जिल्ला कुनै समय रसिला र गुलिया आँपका लागि विश्वभर परिचित थियो। पछि नक्कली भारतीय नोटको कारोबारका कारण यसले सुरक्षा निकायको ध्यान खिच्यो। तर पछिल्लो समय मालदाको परिचयसँग जोडिएको अर्को गम्भीर र भयावह विषय हो—औद्योगिक स्वरूपमा विस्तार भइरहेको लागुऔषध उत्पादन, प्रशोधन र तस्करीको सञ्जाल। गाउँजस्तो देखिने कुमारपुरका गल्लीभित्र करोडौँ रुपैयाँको अवैध लागुऔषध कारोबार सञ्चालन हुनु र त्यसमा अन्तरराज्यीय गिरोहको संलग्नता देखिनुले भारतीय सुरक्षा निकायलाई समेत गम्भीर चुनौती दिएको छ। यसको प्रभाव पश्चिम बंगालमा मात्र सीमित रहने सम्भावना छैन। पूर्वोत्तर भारत हुँदै बिहार र झारखण्डसम्म फैलिएको लागुऔषध तस्करीको मार्गले नेपालको पूर्वी सीमावर्ती क्षेत्रसम्म सुरक्षा चासो बढाएको छ।
मालदामा पछिल्लो समय भएका दुईवटा ठूला प्रहरी कारबाहीले यो समस्याको गहिराइ उजागर गरेका छन्। सन् २०२६को फेब्रुअरीमा इङ्लिस बजार क्षेत्रअन्तर्गत कुमारपुरमा प्रहरीले छापा मारेर करिब सत्र करोड भारतीय रुपैयाँ मूल्य बराबरको ब्राउन सुगर बरामद गरेको थियो। उक्त कारबाहीमा सोह्र किलो नौ सय अन्ठानब्बे ग्राम ब्राउन सुगर, आठ लाख अठहत्तर हजार पाँच सय रुपैयाँ नगद तथा लागुऔषध उत्पादनमा प्रयोग हुने विभिन्न रासायनिक पदार्थ र उपकरण बरामद भएका थिए। तीन महिलासहित पाँच जना पक्राउ परेका थिए। प्रहरीको प्रारम्भिक अनुसन्धानले कुमारपुरस्थित एउटा ग्यारेजलाई लागुऔषध उत्पादन तथा भण्डारण केन्द्रका रूपमा प्रयोग गरिएको आशंका गरेको थियो। बिहारका पूर्णिया र समस्तीपुरबाट समेत कारोबारी त्यहाँ लागुऔषध खरिद गर्न पुगेको प्रहरीको भनाइ थियो। यस घटनाले मालदा केवल लागुऔषध ओसारपसार गर्ने मार्ग मात्र नभई उत्पादन र आपूर्तिको केन्द्रका रूपमा समेत विकास भइरहेको संकेत गरेको थियो।
त्यसपछि अक्टोबर ३१, २०२६को राति मालदाकै कालियाचक क्षेत्रमा पर्ने मधुघाट नजिक राष्ट्रिय राजमार्ग- १२मा पश्चिम बंगाल प्रहरीको विशेष कार्यदलले अर्को महत्त्वपूर्ण कारबाही गर्‍यो। शंकास्पद सवारीसाधन रोकेर गरिएको खानतलासीमा दुई किलो छ सय अठासी ग्राम प्रतिबन्धित मोर्फिन बरामद भयो। घटनामा अन्तरराज्यीय लागुऔषध सञ्जालसँग सम्बन्धित रहेको आरोपमा चार जना पक्राउ परे। भारतीय सञ्चारमाध्यमका अनुसार बरामद पदार्थको अवैध बजार मूल्य करिब तीन करोड रुपैयाँ अनुमान गरिएको छ।
यी दुई घटनालाई अलग-अलग बरामदगीका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। एउटै जिल्लामा उत्पादन केन्द्र फेला पर्नु, अर्को स्थानमा ठूलो परिमाणमा प्रतिबन्धित पदार्थसहित अन्तरराज्यीय गिरोहका सदस्य पक्राउ पर्नु र विभिन्न भारतीय राज्यका व्यक्तिहरूको संलग्नता देखिनुले उत्पादन, भण्डारण, वितरण र बजार व्यवस्थापनबीच सम्भावित सम्बन्ध रहेको प्रश्न उठाएको छ। यद्यपि दुवै घटनाबीच प्रत्यक्ष संगठनात्मक सम्बन्ध स्थापित भइसकेको सार्वजनिक प्रमाण उपलब्ध छैन। त्यसैले अनुसन्धानको मुख्य विषय अब पक्राउ परेका व्यक्तिहरू मात्र नभई उनीहरूलाई कच्चा पदार्थ उपलब्ध गराउने, उत्पादनमा संलग्न हुने, आर्थिक कारोबार व्यवस्थापन गर्ने र अन्तिम बजारसम्म पुर्‍याउने सम्पूर्ण सञ्जाल हुनुपर्छ।
मालदा जिल्ला प्रहरी प्रमुखले सञ्चारमाध्यमसँग कुरा गर्दै मणिपुर, बिहार, झारखण्डलगायत विभिन्न राज्यबाट आरोपितहरू पक्राउ गरिएको र स्थानीय स्तरमै लागुऔषध बिक्री वितरण भइरहेको बताएका समाचार सार्वजनिक भएका छन्। प्रहरीको अनुसन्धानले पूर्वोत्तर भारतका असम, मणिपुर, मेघालय, मिजोरम र नागाल्यान्डबाट कच्चा पदार्थ मालदासम्म आइपुग्ने र त्यसबाट विभिन्न प्रकारका लागुऔषध तयार गरी पूर्वी भारतका बजारमा पुर्‍याइने गरेको आशंकालाई समेत अगाडि ल्याएको छ। यसले भारतको पूर्वोत्तर क्षेत्र, बंगाल र बिहारबीचको आपूर्ति सञ्जालमाथि थप अनुसन्धान आवश्यक बनाएको छ।
भारतको पूर्वोत्तर क्षेत्र लामो समयदेखि म्यानमारसँग जोडिएको अन्तर्राष्ट्रिय लागुऔषध तस्करीको जोखिममा रहेको क्षेत्र हो। म्यानमार, लाओस र थाइल्यान्ड आसपासको गोल्डेन ट्रायङ्गल क्षेत्रबाट उत्पादन हुने हेरोइन तथा कृत्रिम लागुऔषध भारत प्रवेश गर्ने गरेको भारतीय सुरक्षा निकायका प्रतिवेदनहरूले देखाएका छन्। मणिपुर र मिजोरमका सीमावर्ती क्षेत्र हुँदै लागुऔषध भारत प्रवेश गर्ने र असमलगायतका राज्य हुँदै अन्य बजारसम्म पुग्ने गरेको तथ्य सरकारी निकायहरूले सार्वजनिक गरेका छन्।
भारतको राजस्व गुप्तचर निर्देशनालयले जनवरी २०२५मा सार्वजनिक गरेको कारबाही विवरणअनुसार म्यानमारसँग जोडिएको मिजोरम सीमाबाट भारत भित्र्याइएको छब्बीस किलो मेथाम्फेटामिन असमको कछार जिल्लाबाट बरामद गरिएको थियो। उक्त पदार्थको अन्तर्राष्ट्रिय अवैध बजार मूल्य करिब छब्बीस करोड भारतीय रुपैयाँ अनुमान गरिएको थियो। त्यसैगरी जुन २०२५मा मणिपुरको चुराचान्दपुर क्षेत्रमा गरिएको संयुक्त कारबाहीमा करिब सात किलो सात सय पचपन्न ग्राम हेरोइन र छ किलो सात सय छत्तीस ग्राम अफिम बरामद गरिएको थियो। यी घटनाले पूर्वोत्तर भारतको लागुऔषध समस्या स्थानीय अपराधमा सीमित नभई अन्तर्राष्ट्रिय आपूर्ति सञ्जालसँग जोडिएको देखाउँछन्।
यही पृष्ठभूमिमा मालदाको महत्त्व अझ बढेर आउँछ। पूर्वोत्तर भारतबाट पश्चिम बंगालतर्फ जाने यातायात र व्यापारिक मार्गहरू लागुऔषध तस्करीका लागि दुरुपयोग हुन सक्ने जोखिम छ। मालदा बिहार र बंगलादेशको सीमावर्ती भूगोलसँग जोडिएको जिल्ला भएकाले यसको भौगोलिक अवस्थिति पनि सुरक्षा दृष्टिले संवेदनशील छ। यहाँ उत्पादन, प्रशोधन वा भण्डारण भएको पदार्थ अन्य राज्यका बजारसम्म पुग्न सक्ने सम्भावना छ। तर कुन पदार्थ कुन मार्गबाट कुन देश वा जिल्लामा पुर्‍याइएको छ भन्ने कुरा पक्राउ परेका व्यक्तिको बयान, आर्थिक अभिलेख, सञ्चार सम्पर्क र बरामद सामग्रीको वैज्ञानिक परीक्षणबाट पुष्टि हुनुपर्छ।
यस घटनाको अर्को चिन्ताजनक पक्ष तस्करीमा बालबालिका र महिलाको प्रयोग भएको आरोप हो। मालदा प्रहरी स्रोतलाई उद्धृत गर्दै प्रकाशित समाचारहरूमा बाह्रदेखि चौध वर्षसम्मका नाबालिगलाई लागुऔषध ओसारपसार तथा स्थानीय बिक्री वितरणमा प्रयोग गर्ने गरिएको उल्लेख छ। केही महिलालाई समेत तस्करीको काममा लगाइएको र नवजात शिशु भएका महिलालाई शिशु आहार वा बालबालिकासँग सम्बन्धित सामग्रीको आवरणमा लागुऔषध ओसार्न प्रयोग गरिएको आरोप सार्वजनिक भएको छ। गिरोहबाट उद्धार गरिएका एक नाबालिगले आफूहरूलाई पैसाको सट्टा लागुऔषध नै दिने गरिएको बताएको समाचारमा उल्लेख छ।
यदि यी आरोप अनुसन्धानबाट पुष्टि भए भने यो सामान्य तस्करीको घटना मात्र रहने छैन। अपराधीहरूले बालबालिकाको गरिबी, अशिक्षा, पारिवारिक असुरक्षा र लागुऔषधको लतलाई आफ्नो कारोबारको औजार बनाइरहेको गम्भीर सामाजिक अपराधका रूपमा स्थापित हुनेछ। बालबालिकालाई पहिले सानो परिमाणमा ओसारपसारमा प्रयोग गर्ने, त्यसपछि लतमा पार्ने र अन्ततः उनीहरूलाई नै स्थानीय बिक्री वितरणको माध्यम बनाउने प्रवृत्ति समाजका लागि दीर्घकालीन खतरा हो। यसले विद्यालय, परिवार र स्थानीय समुदायको सामाजिक संरचनासमेत कमजोर बनाउँछ।
मालदाको घटनाले नेपालका लागि पनि केही गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ। विशेष गरी कोशी प्रदेशका झापा, मोरङ र सुनसरीलगायतका भारतीय सीमावर्ती जिल्लाहरूमा लागुऔषध ओसारपसार, बिक्री वितरण र युवापुस्तामा बढ्दो दुर्व्यसनविरुद्ध सुरक्षा सतर्कता बढाउनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ। भारतको पूर्वोत्तर क्षेत्र र नेपालको पूर्वी भूभागबीच व्यापार, आवागमन, पारिवारिक सम्बन्ध र यातायातको पुरानो सम्पर्क छ। त्यसैले भारतका विभिन्न राज्यमा सक्रिय लागुऔषध सञ्जालले सीमावर्ती बजारलाई सम्भावित उपभोक्ता क्षेत्र वा पारवहन क्षेत्रका रूपमा हेर्न सक्ने जोखिमलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन।
तर मालदामा पक्राउ परेको गिरोहको सञ्जाल नेपालसम्म फैलिएको पुष्टि भइसकेको छैन। पश्चिम बंगाल प्रहरीले नेपालमा यसको कारोबार वा आपूर्ति भएको औपचारिक रूपमा सार्वजनिक गरेको प्रमाण पनि हालसम्म उपलब्ध छैन। यसकारण मालदाको गिरोह र नेपालको लागुऔषध कारोबारबीच प्रत्यक्ष सम्बन्ध रहेको निष्कर्ष निकाल्नु हतार हुनेछ। यद्यपि भारतीय अनुसन्धानको दायरा विस्तार हुँदा बिहार, पश्चिम बंगाल र पूर्वोत्तर भारतसँग जोडिएका सम्भावित आपूर्ति तथा वितरण सम्बन्धको परीक्षणमा नेपालतर्फका सम्पर्कसमेत महत्त्वपूर्ण अनुसन्धान विषय बन्न सक्छन्।
भारतीय नार्कोटिक्स नियन्त्रण ब्युरोको सन् २०२३–२४को वार्षिक प्रतिवेदनले उत्तरपूर्वी भारतबाट पूर्वी राज्यतर्फ लागुऔषधको ओसारपसार मुख्यतः स्थलमार्गबाट हुने गरेको उल्लेख गरेको छ। सोही प्रतिवेदनले भारत–नेपाल सीमाबाट पनि उल्लेख्य परिमाणमा गाँजाको तस्करी हुने गरेको तथ्य औँल्याएको छ। यसले नेपाल र भारतबीचको खुला आवागमनलाई अपराधीहरूले दुरुपयोग गर्न सक्ने सम्भावनालाई सुरक्षा नीतिको विषय बनाएको छ। अर्को महत्त्वपूर्ण तथ्य, भारतीय गृह मन्त्रालयले जुलाई २०२६मा सार्वजनिक गरेको विवरणअनुसार सन् २०२१देखि २०२५सम्म पूर्वोत्तर भारतमा चार हजार छ सय छब्बीस किलो कृत्रिम उत्तेजक लागुऔषध र दुई हजार छ सय बाउन्न किलो हेरोइन बरामद गरिएको थियो। यसले पूर्वोत्तर भारतमा लागुऔषध तस्करीको समस्या कति गम्भीर छ भन्ने देखाउँछ।
नेपालका लागि चुनौती केवल सीमामा लागुऔषध बोकेका व्यक्तिलाई पक्राउ गर्नु होइन। यसको पछाडि रहेको आर्थिक सञ्जाल, स्थानीय वितरक, सम्पर्क व्यक्ति र युवालाई दुर्व्यसनमा फसाउने समूहको पहिचान गर्नु पनि हो। भारतको मालदामा उत्पादन भएको पदार्थ नेपालसम्म आउँछ कि आउँदैन भन्ने अनुसन्धानसँगै मणिपुर र म्यानमारतर्फबाट भारत प्रवेश गर्ने लागुऔषधका मार्ग, बिहारका बजार र नेपालसँग जोडिएका सम्भावित आपूर्ति सम्बन्धको सूचना आदानप्रदान आवश्यक छ। नेपाल प्रहरीको लागुऔषध नियन्त्रण ब्युरो, सशस्त्र प्रहरी बल, भन्सार प्रशासन र भारतीय सीमा सुरक्षा बलबीच नियमित सूचना आदानप्रदान तथा संयुक्त निगरानी प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ।
विशेषगरी झापाको काँकडभिट्टा, भद्रपुर, पाठामारी,पन्थापाडा, मोरङको रानी र सुनसरीका सीमावर्ती आवागमन केन्द्रमा जोखिममा आधारित निगरानी, शंकास्पद आर्थिक कारोबारको अनुसन्धान र लागुऔषध प्रयोगमा फसाइएका किशोरकिशोरीको पहिचानलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। खुला सीमालाई बन्द गर्नु व्यावहारिक समाधान होइन। बरु वैध आवागमनलाई सहज बनाउँदै अपराधीले त्यसको दुरुपयोग गर्न नपाउने सुरक्षा प्रणाली निर्माण गर्नु आवश्यक छ। विद्यालय र कलेजमा सचेतना, स्थानीय तहमा पुनःस्थापना सेवा र अभिभावकसँगको सहकार्य पनि प्रहरी कारबाहीजत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।
अर्कोतर्फ भारतको अनुसन्धानले मालदाको गिरोहलाई मात्र पक्राउ गरेर सफलता हासिल गरेको ठान्नु पर्याप्त हुँदैन। कुमारपुरमा भेटिएको उत्पादन केन्द्रको स्रोत कहाँ हो, रासायनिक कच्चा पदार्थ कसले उपलब्ध गरायो, उत्पादनका लागि आर्थिक लगानी कसले गर्‍यो, वितरणको जिम्मा कसले लियो र पक्राउ परेका व्यक्तिहरूको अन्य राज्यका कारोबारीसँग कस्तो सम्बन्ध थियो भन्ने विषय खुल्नुपर्छ। कालियाचकमा बरामद मोर्फिनको स्रोत र गन्तव्य पहिचान गर्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। यसका लागि भारतीय राज्यहरूबीचको प्रहरी समन्वय, बैंकिङ कारोबारको अनुसन्धान, डिजिटल प्रमाणको परीक्षण र सम्पत्ति शुद्धीकरणसम्बन्धी अनुसन्धान आवश्यक हुन्छ।
लागुऔषध कारोबारको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको नाफा हो। केही लाख रुपैयाँको लगानीबाट करोडौँको अवैध कारोबार हुने सम्भावनाले बेरोजगार युवा, आर्थिक रूपमा कमजोर परिवार र अपराधी समूहलाई आकर्षित गर्छ। जब अपराधीले स्थानीय समाजकै बालबालिका, महिला र बेरोजगार युवालाई आफ्नो कारोबारको माध्यम बनाउँछन्, तब यो समस्या प्रहरीको नियन्त्रणभन्दा बाहिर सामाजिक संकटका रूपमा विस्तार हुन सक्छ। त्यसैले लागुऔषध नियन्त्रणलाई केवल पक्राउ, बरामदगी र मुद्दा दर्ताको तथ्याङ्कमा सीमित राख्न मिल्दैन।
मालदाको कुमारपुरमा भएको कारबाही र कालियाचकमा भएको पछिल्लो बरामदगीले भारतको पूर्वोत्तर क्षेत्रबाट पूर्वी भारततर्फ फैलिएको लागुऔषध कारोबारको सम्भावित संरचनामाथि प्रश्न उठाएका छन्। यसको अनुसन्धानले नेपालसम्म कुनै सम्पर्क वा आपूर्ति सम्बन्ध देखाउँछ कि देखाउँदैन भन्ने विषय आगामी दिनमा महत्त्वपूर्ण हुनेछ। अहिले नै नेपाललाई उक्त गिरोहको गन्तव्य वा पारवहन केन्द्र घोषणा गर्नु तथ्यगत रूपमा उचित हुँदैन। तर सीमावर्ती क्षेत्रमा सतर्कता बढाउन, भारतीय अनुसन्धान निकायसँग समन्वय गर्न र सम्भावित जोखिमको अग्रिम पहिचान गर्न ढिलाइ गर्नु पनि बुद्धिमानी हुनेछैन।
मालदाको परिचय आँप र नक्कली नोटको इतिहासबाट लागुऔषध उत्पादन तथा तस्करीको समाचारसम्म आइपुग्नु एउटा जिल्लाको अपराध कथा मात्र होइन। यो दक्षिण एसियाको सीमापार संगठित अपराध, कमजोर सामाजिक सुरक्षा र युवापुस्ताको भविष्यसँग जोडिएको चेतावनी हो। आज कुमारपुरका गल्लीमा देखिएको लागुऔषधको कारोबार भोलि सीमापारका बजारसम्म पुग्न सक्छ। त्यसैले प्रश्न मालदामा कति किलो लागुऔषध बरामद भयो भन्ने मात्र होइन, यसको पछाडि रहेको आर्थिक शक्ति, आपूर्ति सम्बन्ध र अपराधीहरूको सम्पूर्ण सञ्जाल कहाँसम्म फैलिएको छ भन्ने हो। अनुसन्धानको जवाफले भारतको पूर्वोत्तर क्षेत्र र नेपालको सीमावर्ती समाजको सुरक्षा रणनीतिलाई समेत नयाँ दिशा दिनुपर्ने देखिन्छ।