कोलकाता: भारतको स्वतन्त्रता सङ्ग्रामका सबैभन्दा रहस्यमय अध्यायमध्ये एक मानिने नेताजी सुभाषचन्द्र बोसको बेपत्ता प्रकरणलाई केन्द्रमा राखेर निर्माण गरिएको ऐतिहासिक चलचित्र ‘द बोस फाइल्स- सच या साज़िश’** को विशेष प्रदर्शन अक्टोबर १३ मा कोलकातास्थित नन्दन चलचित्र केन्द्रमा आयोजना गरिएको छ। निर्देशक राजेश गुप्ता (आईआईटीयन) को निर्देशनमा बनेको यस चलचित्रले नेताजीको सन् १९४५ मा भएको भनिएको विमान दुर्घटना र त्यसमा उनको मृत्यु भएको प्रचलित मान्यतामाथि प्रश्न उठाउँदै दशकौँदेखि अनुत्तरित रहँदै आएका ऐतिहासिक जिज्ञासालाई पुनः सार्वजनिक बहसमा ल्याउने प्रयास गरेको छ।
रियल रिल्स प्रोडक्सनको प्रस्तुति रहेको यस चलचित्रले ऐतिहासिक दस्तावेज, प्रत्यक्षदर्शीका भनाइ तथा नेताजीको अन्तिम अवस्थासँग सम्बन्धित विभिन्न दाबीलाई कथात्मक संरचनामा समेटेको छ। चलचित्रको मूल उद्देश्य कुनै एउटा निष्कर्षलाई अन्तिम सत्यका रूपमा स्थापित गर्नु मात्र नभई इतिहासका विवादित पाटाहरूलाई पुनः केलाउन र दर्शकलाई उपलब्ध प्रमाणका आधारमा आफ्नै धारणा निर्माण गर्न प्रेरित गर्नु रहेको देखिन्छ।
इतिहास, रहस्य र सिनेमाको अन्तरसम्बन्ध
नेताजी सुभाषचन्द्र बोस भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनका प्रभावशाली नेता तथा आजाद हिन्द फौजका प्रमुखका रूपमा परिचित छन्। उनको व्यक्तित्व, क्रान्तिकारी दृष्टिकोण र स्वतन्त्रताका लागि अपनाएको सशस्त्र सङ्घर्षको बाटोले आज पनि राजनीतिक, ऐतिहासिक र सांस्कृतिक विमर्शमा महत्त्वपूर्ण स्थान ओगटेको छ। सन् १९४५ को विमान दुर्घटनामा उनको मृत्यु भएको प्रचलित विवरणका बाबजुद त्यस घटनासँग सम्बन्धित प्रश्न र वैकल्पिक दाबीहरू सार्वजनिक चासोको विषय रहँदै आएका छन्।
यही ऐतिहासिक जिज्ञासालाई कथाको आधार बनाएको ‘द बोस फाइल्स- सच या साज़िश’ ले अनुसन्धान, स्मृति र रहस्यको संयोजनमार्फत दर्शकलाई अतीतको पुनर्पाठ गर्न आमन्त्रण गर्छ। यद्यपि, ऐतिहासिक घटनामाथि आधारित चलचित्रको कथात्मक प्रस्तुति र प्रमाणित ऐतिहासिक निष्कर्षबीच भिन्नता छुट्याउनु आवश्यक हुन्छ। चलचित्रमा प्रस्तुत दाबीहरूलाई स्वतः प्रमाणित तथ्य मान्नुभन्दा तिनको स्रोत, विश्वसनीयता र ऐतिहासिक सन्दर्भका आधारमा मूल्याङ्कन गर्नु नै विवेकसम्मत दृष्टिकोण हुनेछ।
दुई सत्यसाधकको खोजीमा अघि बढेको कथा
चलचित्रको कथा दुई सत्यसाधक पात्रको यात्रामा केन्द्रित छ। एक जना अनुसन्धानकर्ता दुई दशकभन्दा लामो समयदेखि नेताजीको रहस्यमय बेपत्ता प्रकरणको खोजीमा छन् भने अर्की एक युवती इतिहासका अनुत्तरित प्रश्नको उत्तर खोज्ने प्रयासमा छिन्। फरक पुस्ताका यी पात्रको जिज्ञासा र अनुसन्धानले विगतका घटनालाई वर्तमान पुस्तासँग जोड्ने कथात्मक आधार तयार गर्छ।
चलचित्रमा यतीन कार्येकरले नेताजी सुभाषचन्द्र बोसको भूमिका निर्वाह गरेका छन् भने अमित बहल गुप्तचर ब्युरो (आईबी) का एक अधिकारीका रूपमा देखिएका छन्। वीरेन्द्र सक्सेना, अखिलेन्द्र मिश्र, अपूर्वा अरोरा, आकाशदीप अरोरा, राजीव कुमार र काश्वी ग्रोवरको पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको छ।
पूर्वप्रशासक प्रशान्त सिंघानिया चलचित्रका रचनात्मक सल्लाहकार हुन्। नेताजीको विरासतलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने सन्दर्भमा उनले नेताजीका विचार र आदर्शलाई राष्ट्रिय विमर्शको केन्द्रमा ल्याउनु आवश्यक रहेको बताएका छन्। उनका अनुसार नेताजीको व्यक्तित्वबाट युवा पुस्ताले प्रेरणा लिँदै राष्ट्रहितका लागि अघि बढ्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु महत्त्वपूर्ण छ।
निर्देशकको दृष्टिमा सत्यको खोजी
निर्देशक राजेश गुप्ताका अनुसार चलचित्र निर्माण गर्नुको प्रमुख उद्देश्य विभिन्न पुस्ताले निरन्तर उठाउँदै आएका प्रश्नलाई कथामार्फत प्रस्तुत गर्नु र दर्शकलाई सोच्न तथा आत्ममन्थन गर्न प्रेरित गर्नु हो। उनले दर्शकले चलचित्रमा प्रस्तुत सामग्रीलाई केवल मनोरञ्जनका रूपमा ग्रहण नगरी स्वयं सत्यको खोजी गर्ने दृष्टिकोण विकास गरून् भन्ने अपेक्षा राखेका छन्।
गुप्ताका यसअघिका चलचित्रमध्ये पुरस्कार प्राप्त लघु चलचित्र ‘चड्डी बडीज’ र ‘द फ्ल्याट’ उल्लेखनीय छन्। यी दुई लघु चलचित्रले संयुक्त रूपमा बाह्रवटा पुरस्कार प्राप्त गरेको जनाइएको छ। उनको हिन्दी फिचर चलचित्र ‘अनलक ज़िन्दगी’ (सन् २०२२) तेह्रवटा अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र महोत्सवमा छनोट भएको थियो। उक्त चलचित्रले मिलान, मेक्सिको र बोस्टनमा उत्कृष्ट कथात्मक फिचर चलचित्रका पुरस्कारसमेत प्राप्त गरेको विवरणमा उल्लेख छ।
‘द बोस फाइल्स- सच या साज़िश’ ले विस्तृत प्रमाणीकरण प्रक्रियापछि भारतको केन्द्रीय चलचित्र प्रमाणीकरण बोर्डबाट प्रमाणपत्र प्राप्त गरेको जनाइएको छ। यद्यपि, चलचित्रले प्रमाणीकरण प्रमाणपत्र पाउनु र त्यसमा प्रस्तुत ऐतिहासिक दाबी स्वतन्त्र रूपमा प्रमाणित हुनु दुई फरक विषय हुन्।
समीक्षात्मक दृष्टि: प्रश्न उठाउनु र सत्य प्रमाणित गर्नु फरक कुरा
‘द बोस फाइल्स- सच या साज़िश’ को प्रमुख आकर्षण इतिहासको एउटा संवेदनशील र विवादास्पद विषयलाई चलचित्रको माध्यमबाट पुनः बहसमा ल्याउने प्रयास हो। नेताजीको बेपत्ता प्रकरण केवल एउटा ऐतिहासिक घटनाको खोजी मात्र नभई राष्ट्रिय स्मृति, राजनीतिक चेतना र स्वतन्त्रता सङ्ग्रामको विरासतसँग पनि जोडिएको विषय हो। त्यसैले यसमाथि आधारित चलचित्रले दर्शकमा जिज्ञासा जगाउन र नयाँ पुस्तालाई इतिहासप्रति आकर्षित गर्न सक्ने सम्भावना राख्छ।
तर ऐतिहासिक विषयमा आधारित चलचित्रको प्रभावकारिता त्यसले उठाउने प्रश्नमा मात्र सीमित हुँदैन। प्रस्तुत प्रमाणको सान्दर्भिकता, स्रोतको विश्वसनीयता, तथ्य र कल्पनाबीचको स्पष्ट सीमा तथा वैकल्पिक दृष्टिकोणप्रतिको निष्पक्षताले पनि यसको बौद्धिक विश्वसनीयता निर्धारण गर्छन्। विशेषतः नेताजीको मृत्यु र बेपत्ता प्रकरणजस्तो विषयमा रहस्यलाई नाटकीय बनाउनु र ऐतिहासिक निष्कर्षलाई प्रमाणका आधारमा स्थापित गर्नुबीच सन्तुलन कायम गर्नु चुनौतीपूर्ण हुन्छ।
यस चलचित्रको मूल्याङ्कन गर्दा त्यसले प्रचलित मान्यतामाथि प्रश्न उठाएको पक्षलाई महत्त्व दिन सकिन्छ। तर प्रश्न उठाउनु आफैँमा कुनै वैकल्पिक दाबीको सत्यताको प्रमाण होइन। चलचित्रमा प्रस्तुत अनुसन्धान र दस्तावेजलाई ऐतिहासिक अभिलेख, आधिकारिक छानबिन तथा स्वतन्त्र अनुसन्धानसँग तुलना गरेर हेर्न सकिएमा यसको विमर्श अझ अर्थपूर्ण बन्नेछ। उपलब्ध विवरणका आधारमा चलचित्रको कथानक र उद्देश्यबारे चर्चा गर्न सकिए पनि यसको सम्पूर्ण कलात्मक प्रभाव, निर्देशन, अभिनय र ऐतिहासिक प्रमाणको प्रस्तुति प्रत्यक्ष अवलोकनबिना अन्तिम रूपमा मूल्याङ्कन गर्न सकिँदैन।
समग्रमा, ‘द बोस फाइल्स- सच या साज़िश’ ले इतिहासका अनुत्तरित प्रश्नलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने र नेताजीको विरासतबारे बहसलाई जीवन्त बनाउने उद्देश्य राखेको छ। चलचित्रले उठाएका प्रश्न दर्शकलाई इतिहासको गहिराइमा पुग्न प्रेरित गर्न सक्छन्, तर अन्तिम निष्कर्षसम्म पुग्न जिज्ञासासँगै प्रमाण, विवेक र आलोचनात्मक दृष्टिकोण पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।
इतिहास मौन भएको जस्तो लाग्न सक्छ, तर त्यसको अर्थ सत्यको खोजी समाप्त हुनु होइन। नेताजीको विरासतलाई बुझ्ने यात्रा प्रश्नबाट सुरु हुन्छ र प्रमाणमा आधारित विवेकपूर्ण निष्कर्षतर्फ अघि बढ्छ।