नयाँ दिल्ली: इतिहासका पानाहरूमा १ अक्टोबरको दिन धेरै ऐतिहासिक घटनाहरू दर्ता छन्। देश र दुनियाँमा यस दिन घटेका प्रमुख तथा महत्त्वपूर्ण घटनाहरू निम्न अनुसार छन्:
महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक घटनाहरू~
१८५४: भारतमा महारानी भिक्टोरियाको चित्र अङ्कित पहिलो आधिकारिक हुलाक टिकट जारी गरियो। आधा आना (१/३२ रुपैयाँ) मूल्यको यो टिकट कोलकातामा लिथोग्राफी विधिबाट तयार पारिएको थियो। यसमा टाँस्ने गम र काट्ने प्वालहरू (परफोरेसन) नभएकाले कैंचीले काट्नु पर्थ्यो।
१९४९: माओत्से तुङको नेतृत्वमा चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीले बेइजिङको तियानमेन स्क्वायरबाट ‘पिपल्स रिपब्लिक अफ चाइना’ (चीन जनवादी गणराज्य) को स्थापनाको आधिकारिक घोषणा गर्यो। यस घोषणासँगै कुओमिन्ताङसँगको लामो गृहयुद्ध समाप्त भई चीनमा कम्युनिस्ट शासनको सुरुवात भयो। चीनमा हरेक वर्ष १ अक्टोबरलाई राष्ट्रिय दिवसको रूपमा मनाइन्छ।
१९५३: भारतमा मद्रास राज्यबाट तेलुगु भाषी क्षेत्रहरू अलग गरी आन्ध्र प्रदेश (तत्कालीन आन्ध्र राज्य) को गठन गरियो। भाषा र संस्कृतिका आधारमा बनेको यो भारतको पहिलो राज्य थियो। यसको माग गर्दै ५६ दिनको आमरण अनशनमा बस्नुभएका स्वतन्त्रता सेनानी पोट्टी श्रीरामुलुको निधनपछि यो निर्णय लिइएको थियो। सुरुमा कर्नुललाई यसको राजधानी बनाइएको थियो।
१९५८: भारत सरकारले नापतौलका लागि मानकीकृत मेट्रिक प्रणाली (किलोग्राम, मिटर, लिटर) को आधिकारिक सुरुवात गर्यो। यसले पुराना पारम्परिक परिमाणहरू (सेर, मन, गज) लाई विस्थापित गर्यो।
१९६०: नाइजेरियाले बेलायत (यूके)बाट पूर्ण स्वतन्त्रता प्राप्त गर्यो। सर अबुबकर तफावा भलेवा स्वतन्त्र नाइजेरियाका पहिलो प्रधानमन्त्री बने।
१९६६: भारत सरकारको पर्यटन मन्त्रालय अन्तर्गत ‘भारतीय पर्यटन विकास निगम’ (आईटीडीसी) को स्थापना भयो।
१९७१: अमेरिकाको फ्लोरिडास्थित ओर्लान्डोमा ‘वाल्ट डिज्नी वर्ल्ड’ को म्याजिक किङ्डम पार्क आधिकारिक रूपमा सर्वसाधारणका लागि खुल्यो।
१९७८: भारत सरकारले बाल विवाह रोक्न शारदा ऐनमा संशोधन गरी विवाहको न्यूनतम कानुनी उमेर केटीहरूका लागि १४ बाट बढाएर १८ वर्ष र केटाका लागि १८ बाट बढाएर २१ वर्ष पुर्यायो।
१९९६: अमेरिकी राष्ट्रपति बिल क्लिन्टनले इजरायल र प्यालेस्टाइनबीचको तनाव कम गर्न र मध्यपूर्व शान्ति प्रक्रियालाई अघि बढाउन वासिङ्टन डी.सी. मा पश्चिम एशिया शिखर सम्मेलनको उद्घाटन गरे।
१९९८: श्रीलङ्कामा किलिनोची र मानकुलम सहरहरूमा नियन्त्रणका लागि श्रीलङ्काली सेना र तमिल टाइगर्स (एलटीटीई) बीच भएको भीषण सङ्घर्षमा करिब १,३०० जनाको ज्यान गयो।
२०००: अस्ट्रेलियाको सिड्नीमा २७ औँ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक खेलहरू आधिकारिक रूपमा सम्पन्न भए।
२००२: दक्षिण कोरियाको बुसानमा आयोजित १४ औँ एसियाली खेलकुदमा भारतका यासिन मर्चेन्ट र रफिअथ हबिबको जोडीले स्नुकर डबल्समा भारतका लागि पहिलो स्वर्ण पदक जिते।
२००३: भारतले आफ्नो महत्त्वाकाङ्क्षी ‘नदी जोडो परियोजना’ बाट बङ्गलादेशलाई हुन सक्ने पानीको कमी र वातावरणीय क्षतिसम्बन्धी आशङ्काहरूलाई आधिकारिक रूपमा सम्बोधन गर्दै उनका हितहरूमा आघात नपुर्याउने आश्वासन दियो।
२००४: इजरायली मन्त्रिपरिषद्ले गाजा पट्टीमा हमासविरुद्ध ठुलो सैन्य अभियान (‘अपरेसन डेज अफ पेनिटेन्स’) लाई मन्जुरी दियो।
२००५: इन्डोनेसियाको बालीस्थित पर्यटकीय स्थलहरू (कुटा र जिम्बारन) मा तीन आत्मघाती बम विस्फोट हुँदा २० जनाको मृत्यु भयो र १०० भन्दा बढी घाइते भए।
२००६: संयुक्त राष्ट्रसङ्घको मध्यस्थतामा ३४ दिन लामो लेबनान युद्धपछि इजरायलले लेबनानबाट आफ्नो अन्तिम सैन्य टोली फिर्ता बोलायो।
२००७: जापान सरकारले उत्तर कोरियाको परमाणु कार्यक्रम र जापानी नागरिकको अपहरण विवादलाई लिएर उसमाथि लगाइएका आर्थिक प्रतिबन्धहरू ६ महिनाका लागि थप्यो।
२००८: भारतको त्रिपुरास्थित अगरतलाका भिडभाडयुक्त इलाकाहरूमा ४५ मिनेटभित्र ५ वटा शृङ्खलाबद्ध बम विस्फोट हुँदा कम्तीमा ४ जनाको मृत्यु र करिब १०० जना घाइते भए।
२०१५: ग्वाटेमालाको एल काम्ब्रे-II गाउँमा भारी वर्षाका कारण गएको भीषण पहिरोमा परी करिब २८० जनाको मृत्यु भयो।
२०१६: स्कटल्यान्डको ए७६ रोडमा ग्लास्गो रेन्जर्स फुटबल क्लबका प्रशंसकहरू बोकेको बस दुर्घटना हुँदा १ जनाको मृत्यु र १८ जना घाइते भए।
२०१७: अमेरिकाको लास भेगासमा स्टेफन प्याडक नामक बन्दुकधारीले साङ्गीतिक समारोहमा सहभागी भिडमाथि गोली चलाउँदा ५८ जनाको मृत्यु भयो।
२०१८: इन्डोनेसियाको सुलावेसी द्वीपमा सेप्टेम्बर २८ मा आएको ७.५ म्याग्निच्युडको भूकम्प र सुनामीपछिको खोजका क्रममा १ अक्टोबरसम्म आधिकारिक मृतकको सङ्ख्या ८०० नाघेको पुष्टि भयो।
२०१८: सिएरा लियोनको राजधानी फ्रिटाउनमा भएको भीषण ट्रक दुर्घटनामा १३ जनाको मृत्यु भयो।
२०१८: फिलिपिन्सको नागा सहरमा गएको पहिरोमा मृतकको सङ्ख्या बढेर ७७ पुग्यो।
२०१९: इराकमा भ्रष्टाचारविरोधी प्रदर्शनमा प्रहरी कारबाहीका क्रममा २ जनाको मृत्यु भयो।
२०१९: उत्तरी मालीमा सैन्य चौकीहरूमा भएका आतङ्कवादी हमलामा ४१ सैनिकको मृत्यु भयो।
२०१९: हङकङमा चीनको राष्ट्रिय दिवसको विरोधमा भएको प्रदर्शनका क्रममा पुलिसको गोली लागेर एक १८ वर्षीया प्रदर्शनकारी गम्भीर घाइते भए।
२०१९: भारतले ओडिशाको तटबाट २९० किमी मारक क्षमता भएको ‘ब्रह्मोस’ सुपरसोनिक क्रुज मिसाइलको सफल परीक्षण गर्यो।
२०१९: पेरुका राष्ट्रपति मार्टिन भिजकार्राले संसद् भङ्ग गरेपछि त्यहाँ राजनीतिक गतिरोध पैदा भयो।
२०२०: भारतको डीआरडीओले एमबीटी अर्जुन ट्याङ्कबाट स्वदेशी लेजर-निर्देशित ‘एंटी-ट्याङ्क गाइडेड मिसाइल’ को सफल परीक्षण गर्यो।
२०२०: प्राविधिक खराबीका कारण टोकियो स्टक एक्सचेन्जले आफ्नो इतिहासमा पहिलो पटक दिनभरका लागि कारोबार पूर्ण रूपमा रोक्यो।
२०२०: पूर्वी युक्रेनको जङ्गलमा लागेको डढेलोका कारण ८ जनाको मृत्यु भयो।
२०२०: बेलायती रेसर जेफ आइसेनबर्गको गति कीर्तिमान (ल्यान्ड स्पीड रेकर्ड) राख्ने प्रयासका क्रममा भएको दुर्घटनामा निधन भयो।
२०२१: फिनल्यान्डको कुओपिओस्थित एक कलेजमा तरवारधारी युवकको आक्रमणबाट १ जनाको मृत्यु र १० जना घाइते भए।
२०२१: चीनले आफ्नो राष्ट्रिय दिवसका अवसरमा शक्ति प्रदर्शन गर्दै ताइवानको रक्षा क्षेत्र (एडीआईजे) तर्फ ३८ वटा लडाकु विमान पठायो।
२०२२: भारतको उत्तर प्रदेशस्थित कानपुरमा तीर्थयात्री बोकेको ट्र्याक्टर-ट्रली पोखरीमा पल्टिँदा २७ जनाको मृत्यु भयो।
२०२२: इन्डोनेसियाको कान्जुरुहान फुटबल रङ्गशालामा समर्थकहरूबीचको झडप नियन्त्रण गर्न प्रहरीले अश्रुग्यास प्रहार गर्दा मच्चिएको भागदौड र निसासिएर १२५ भन्दा बढी मानिसको मृत्यु भयो।
२०२२: भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले भारतमा ५जी (५जी) इन्टरनेट सेवाको आधिकारिक शुभारम्भ गरे।
२०२३: स्पेनको मर्सियास्थित ‘डोन्डा मिलाग्रोस’ नाइटक्लबमा आगलागी हुँदा १३ जनाको मृत्यु भयो।
२०२३: टर्कीको राजधानी अङ्कारास्थित आन्तरिक मन्त्रालयको भवन बाहिर आत्मघाती बम विस्फोट भयो।
२०२३: मालीको बाम्बा सहरमा तुआरेग विद्रोहीहरूको आक्रमणमा परी ८० भन्दा बढी सैनिक मारिए।
२०२३: अमेरिकाको इलिनोइसमा अमोनिया बोकेको ट्रक दुर्घटना भई ग्यास चुहिँदा ५ जनाको मृत्यु भयो।
२०२४: थाइल्यान्डको ब्याङ्कक नजिकै टायर पड्किएर स्कुल बसमा आगलागी हुँदा २५ जना (२२ विद्यार्थी र ३ शिक्षक) को जलेर मृत्यु भयो।
२०२३: इरानले इजरायलमाथि करिब १८० वटा ब्यालिस्टिक मिसाइल प्रहार गर्यो।
२०२४: लद्दाखलाई राज्यको दर्जा दिनुपर्ने माग गर्दै दिल्ली मार्च गरिरहेका पर्यावरण कार्यकर्ता सोनम वाङचुकलाई प्रहरीले हिरासतमा लियो।
२०२५: इथियोपियाको अम्हारा क्षेत्रमा निर्माणाधीन चर्चको काठको खट ढल्दा ३६ जनाको मृत्यु भयो।
२०२५: भारतको तमिलनाडुस्थित करुरमा राजनीतिक र्यालीका क्रममा भएको भागदौडमा ४१ जनाको मृत्यु भयो।
२०२५: तमिलनाडुकै एन्नोरमा निर्माणाधीन थर्मल पावर प्लान्टको संरचना ढल्दा ९ जना मजदुरको मृत्यु भयो।
२०२५: महाराष्ट्रको भिवन्डीस्थित अमर चित्र कथाको गोदाममा आगलागी हुँदा ६ लाखभन्दा बढी किताब र ऐतिहासिक दस्तावेज नष्ट भए।
पाकिस्तानको क्वेटामा भएको बम विस्फोटमा १० जनाको मृत्यु भयो।
२०२५: गाजा पट्टीमा इजरायली आक्रमणबाट कम्तीमा ७३ जना प्यालेस्टिनीको मृत्यु भयो।
१ अक्टोबरमा जन्मिएका प्रमुख व्यक्तित्वहरू~
१८४२: एस. सुब्रह्मण्य अय्यर – भारतीय स्वतन्त्रता सेनानी, शिक्षाविद् र समाजसुधारक।
१८४७: एनी बेसेन्ट – प्रसिद्ध समाजसेवी, लेखिका तथा भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्राम र थियोसोफिकल सोसाइटीकी प्रमुख व्यक्तित्व।
१८८१: विलियम बोइङ – इन्जिनियर तथा ‘बोइङ’ कम्पनीका संस्थापक।
१८९५: लियाकत अली खान – पाकिस्तानका पहिलो प्रधानमन्त्री।
१९०१: प्रताप सिंह कैरो – स्वतन्त्रता सेनानी तथा पन्जाबका पूर्व मुख्यमन्त्री।
१९०४: ए. के. गोपालन – केरलाका प्रसिद्ध कम्युनिस्ट नेता तथा स्वतन्त्रता सेनानी।
१९०६: सचिन देव बर्मन (एस. डी. बर्मन) – भारतीय सङ्गीत जगत्का कालजयी गायक तथा सङ्गीतकार।
१९१९: मजरूह सुल्तानपुरी – प्रसिद्ध उर्दू शायर तथा हिन्दी फिल्मका लोकप्रिय गीतकार।
१९२४: जिमी कार्टर – अमेरिकाका ३९ औँ राष्ट्रपति।
१९२७: शिवाजी गणेशन – दक्षिण भारतीय (तमिल) सिनेमाका दिग्गज अभिनेता।
१९२८: सुरज भान – भारतीय राजनीतिज्ञ तथा दलित नेता।
१९३०: जे. एच. पटेल – कर्नाटकका १५ औँ मुख्यमन्त्री।
१९३८: माइकल फरेरा – भारतका महान् बिलियर्ड्स खेलाडी (तीन पटकका विश्व च्याम्पियन)।
१९४५: रामनाथ कोविन्द – भारतका १४ औँ राष्ट्रपति।
१९५१: जी.एम.सी. बालायोगी – पूर्व लोक सभा अध्यक्ष।
१९५२: शारदा सिन्हा – बिहारकी प्रसिद्ध लोक गायिका (पद्मभूषण सम्मानित)।
१९५४: पुरुषोत्तम रुपाला – भारतीय राजनीतिज्ञ।
१९५५: दिलीप साङ्घवी – सन फार्मास्युटिकलका संस्थापक तथा उद्योगपति।
१९६६: त्रिलोक सिंह ठकुरेला – साहित्यकार।
१९८४: विनीत श्रीनिवासन – मलयलम सिनेमाका अभिनेता, निर्देशक तथा गायक।
१९८९: ब्री लार्न – अस्कर विजेता हलिउड अभिनेत्री।
२००१: मनिष नरवाल – भारतका प्यारा-निशानेबाज (टोकियो प्यारालम्पिक स्वर्ण पदक विजेता)।
१ अक्टोबरमा भएका निधनहरू~
१९७९: चन्दन सिंह गढवाली – भारतका क्रान्तिकारी स्वतन्त्रता सेनानी।
२००१: सुरेन्द्रनाथ द्विवेदी – उडिसाका राजनीतिज्ञ, सामाजिक कार्यकर्ता तथा पत्रकार।
१ अक्टोबरका महत्त्वपूर्ण दिवस तथा अवसरहरू~
अन्तर्राष्ट्रिय ज्येष्ठ नागरिक दिवस: जेष्ठ नागरिकहरूले समाजमा पुर्याएको योगदानको कदर गर्न र उनीहरूका चुनौतीहरूबारे सचेतना जगाउन यो दिवस मनाइन्छ। संयुक्त राष्ट्रसङ्घको घोषणा बमोजिम १ अक्टोबर १९९१ देखि यो दिवस मनाउन थालिएको हो।
राष्ट्रिय स्वेच्छिक रक्तदान दिवस (भारत): सुरक्षित रक्तसञ्चारको महत्त्व र स्वेच्छिक रक्तदाताहरूको सम्मानका लागि मनाइन्छ। यसको सुरुवात सन् १९७५ मा भएको थियो।
अन्तर्राष्ट्रिय कफी दिवस: कफी कृषकहरूको परिश्रमको सम्मान र कफी प्रवर्द्धनका लागि अन्तर्राष्ट्रिय कफी सङ्गठनद्वारा २०१५ देखि यो दिवस मनाउन थालिएको हो।
About Author
