देबेन्द्र के ढुङगाना

राष्ट्रिय विभूति तथा युवाकवि मोतीराम भट्टको १६१औँ जन्मजयन्ती मनाइरहँदा नेपाली साहित्यले आफ्नो गौरवशाली इतिहास सम्झनुका साथै वर्तमान अवस्थाको निर्मम समीक्षा गर्नुपर्ने बेला आएको छ। जन्मजयन्ती, स्मृति दिवस र साहित्यिक समारोहहरू आयोजना गर्नु आफैंमा सकारात्मक कार्य हो। तर यस्ता अवसर केवल औपचारिक कार्यक्रम, भाषण, माला र सम्मानमा सीमित भए भने मोतीराम भट्टप्रतिको वास्तविक सम्मान हुन सक्दैन। आजको आवश्यकता मोतीरामलाई सम्झनु मात्र होइन, उनले नेपाली साहित्यमा स्थापित गर्न खोजेको सिर्जनशीलता, खोज, प्रकाशन संस्कार र साहित्यिक इमानदारीलाई व्यवहारमा उतार्नु हो।
वि.सं. १९२३ भाद्र कृष्ण औँसीमा जन्मिएका मोतीराम भट्टले अल्पायुमा नै नेपाली साहित्यको विकासमा असाधारण योगदान दिए। आदिकवि भानुभक्त आचार्यको जीवनी प्रकाशनमा ल्याएर उनले नेपाली समाजलाई आफ्नै साहित्यिक इतिहाससँग परिचित गराए। नेपालमा छापाखाना भित्र्याउने कार्यदेखि नेपाली गजललाई स्थापित गर्ने, शृङ्गार रसलाई साहित्यिक अभिव्यक्तिको माध्यम बनाउने र ‘पिकदूत’ जस्ता कृतिमार्फत साहित्यिक क्षितिज विस्तार गर्ने उनको योगदान उल्लेखनीय छ। अझ महत्वपूर्ण कुरा, उनले नेपाली साहित्यलाई सिर्जना मात्र होइन, संरक्षण, प्रकाशन र प्रचारसँग जोड्ने चेतना निर्माण गरे।
भानुभक्तलाई नेपाली समाजमाझ चिनाउने मोतीरामको प्रयास एउटा व्यक्तिको जीवनी प्रकाशनमा सीमित थिएन। त्यो नेपाली भाषा, साहित्य, संस्कृति र पहिचानको खोजी थियो। त्यसैले आज मोतीरामलाई सम्झँदा हामीले एउटा गम्भीर प्रश्न आफैंलाई सोध्नुपर्छ—के आजका साहित्यिक संस्थाहरूले नेपाली साहित्यको यही मौलिकता, स्वतन्त्रता र इमानदारीलाई निरन्तरता दिइरहेका छन्?
दुर्भाग्यवश, यसको उत्तर सन्तोषजनक छैन। कतिपय साहित्यिक संस्थामा राजनीतिक प्रभाव र गुटगत स्वार्थ हावी हुँदै गएको देखिन्छ। नेतृत्व चयनमा सिर्जनात्मक क्षमता र साहित्यिक योगदानभन्दा राजनीतिक निकटता तथा भागबण्डाले महत्व पाउने अवस्था सिर्जना हुनु चिन्ताजनक हो। साहित्यिक सम्मान र पुरस्कारसमेत निष्पक्षताको कठघरामा उभिनुपर्ने अवस्था आउनु साहित्य क्षेत्रकै लागि गम्भीर चेतावनी हो।
साहित्य समाजको विवेक हो। त्यसैले साहित्यिक संस्था राजनीतिक दलको प्रभाव विस्तार गर्ने थलो बन्नु हुँदैन। राजनीतिक आस्था व्यक्तिको निजी अधिकार हो, तर साहित्यिक संस्थाको निर्णय प्रक्रिया त्यसबाट निर्देशित हुनु हुँदैन। पुरस्कार र सम्मान स्रष्टाको राजनीतिक सम्बन्धका आधारमा होइन, उसको सिर्जनात्मक योगदान, मौलिकता र साहित्यिक प्रभावका आधारमा प्रदान गरिनुपर्छ।
अब सुधारका लागि स्पष्ट कदम चाल्न आवश्यक छ। साहित्यिक संस्थाहरूले पुरस्कार तथा सम्मानका पारदर्शी मापदण्ड सार्वजनिक गर्नुपर्छ। निर्णायक समितिलाई राजनीतिक प्रभाव र गुटगत दबाबबाट मुक्त राख्नुपर्छ। संस्थाको नेतृत्वमा निश्चित समूहको निरन्तर कब्जा अन्त्य गरी नयाँ पुस्ता, महिला, युवा तथा विविध साहित्यिक धारालाई उचित प्रतिनिधित्व दिनुपर्छ। सरकारी तथा सार्वजनिक स्रोतबाट सञ्चालित साहित्यिक कार्यक्रमको आर्थिक पारदर्शिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ। सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, साहित्यिक संस्थाले आलोचना सहने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।
मोतीरामको योगदानबाट अर्को महत्वपूर्ण पाठ पनि लिन सकिन्छ—अग्रज स्रष्टालाई चिनाउनु र सम्मान गर्नु साहित्यिक संस्कारको आधार हो। मोतीरामले भानुभक्तलाई चिनाए, अब हाम्रो पुस्ताको दायित्व नेपाली साहित्यका अनेकौं अग्रज तथा समकालीन स्रष्टाको योगदानलाई निष्पक्ष ढंगले अभिलेखीकरण, प्रकाशन र प्रचार गर्नु हो। स्रष्टालाई गुटमा विभाजित गरेर होइन, सिर्जनाका आधारमा मूल्याङ्कन गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।
मोतीराम भट्टको जन्मजयन्तीलाई केवल वार्षिक स्मरणको कर्मकाण्ड नबनाऔँ। यस अवसरलाई नेपाली साहित्यिक संस्थाको शुद्धीकरण, पारदर्शिता र पुनर्जागरणको अभियान बनाऔँ। साहित्यलाई राजनीतिक भागबण्डाबाट मुक्त गरौँ। सम्मानलाई सम्मानकै रूपमा स्थापित गरौँ। पुरस्कारलाई प्रतिष्ठाको व्यापार होइन, सिर्जनाको कदर बनाऔँ।
मोतीरामले छोटो जीवनमा नेपाली साहित्यलाई दिएको ऊर्जा आज पनि उत्तिकै प्रेरणादायी छ। उनले भानुभक्तलाई समाजमा चिनाए, अब हामीले मोतीरामसहित समग्र नेपाली साहित्यको गरिमा जोगाउने जिम्मेवारी लिनुपर्छ। साहित्य सत्ताको छायामा होइन, सत्य र सिर्जनाको उज्यालोमा उभिनुपर्छ। यही संस्कार निर्माण गर्न सक्यौँ भने मात्र मोतीराम भट्टको १६१औँ जन्मजयन्ती वास्तविक अर्थमा सार्थक हुनेछ।