भारतको ‘रेड सिटी’ बीकानेर जहाँका गल्लीहरू प्राकृतिक एसी जस्तै चिसो हुन्छन्

​जयपुर: भारतको राजस्थान राज्य भन्नेबित्तिकै कला, संस्कृति र अनेकन् रङ्गीन सहरहरूको एउटा सुन्दर तस्बिर आँखा अगाडि झल्किन्छ। जसरी जयपुरलाई ‘पिंक सिटी’ र जोधपुरलाई ‘ब्लु सिटी’ को रूपमा विश्वभरि चिनिन्छ, त्यसरी ही राजस्थानकै थार मरुभूमिको बीचमा अवस्थित एउटा ऐतिहासिक सहरलाई ‘रेड सिटी’ अर्थात् रातो सहर भनेर चिनिन्छ। यो गौरवमय सहरको नाम हो बीकानेर। सन् १४८८ मा राजपूत राजकुमार राव बीकाद्वारा स्थापना गरिएको यस सहरलाई ‘रेड सिटी’ नाम त्यसै दिइएको होइन। यहाँका ऐतिहासिक किल्ला, भव्य महल र विशाल हवेलीहरूको निर्माणमा विशेष प्रकारको रातो बलुआ पत्थर (लाल बलुआ पत्थर) को प्रयोग गरिएको छ, जसले गर्दा पूरै सहर रातो रङ्गमय देखिन्छ। विशेष गरी १८औं र १९औं शताब्दीको अवधिमा यहाँका धनी व्यापारीहरूले एक हजारभन्दा बढी भव्य हवेलीहरू बनाएका थिए, जसमा ‘रामपुरिया हवेली’ आफ्नो अनुपम वास्तुकलाका कारण विश्वभरि नै निकै प्रसिद्ध छ।
​बीकानेरमा प्रयोग गरिएका यी रातो पत्थरहरूको एउटा निकै रोचक र वैज्ञानिक विशेषता छ। मरुभूमिमा दिउँसोको समयमा तापक्रम ४८ डिग्री सेल्सियससम्म पुग्दा यी पत्थरहरूले अत्यधिक गर्मीलाई आफूभित्र अवशोषित गर्छन् र रातीको समयमा सोही तापक्रमलाई बाहिर निकाल्छन्। यस प्राकृतिक प्रक्रियाका कारण हवेलीका कोठाहरू भित्र सधैं आरामदायी र अनुकूल वातावरण रहन्छ। अझ अचम्मको कुरा त के छ भने, यहाँको पुरानो सहरका घुमाउरा र साँघुरा गल्लीहरू यसरी निर्माण गरिएका छन् कि मरुभूमिबाट बहने तातो हावा ती गल्लीहरूमा ठोक्किएर सङ्कुचित हुन्छ र हावाको गति बढ्दा त्यहाँ प्राकृतिक एयर कन्डिसन जस्तो शीतल प्रभाव पैदा हुन्छ। यो रातो पत्थर सुन्दरताका लागि मात्र नभएर मरुभूमिको भयानक आँधीबेहरी र तापक्रममा आउने अचानक परिवर्तनलाई बिनाकुनै दरार सहन सक्ने गरी अत्यन्तै बलियो र टिकाउ पनि मानिन्छ।
​ऐतिहासिक र व्यापारिक दृष्टिकोणले पनि बीकानेरको इतिहास निकै समृद्ध र रोचक रहेको छ। यहाँको सबैभन्दा लोकप्रिय संरचना ‘जूनागढ़ किल्ला’ १६औं शताब्दीमा निर्माण गरिएको थियो। राजस्थानका अन्य धेरैजसो किल्लाहरू पहाडको थुम्कोमा बनाइएका छन् तर यो जूनागढ़ किल्ला भने समतल मैदानमा बनेको एउटा अनौठो उदाहरण हो। पुरानो समयमा यो सहर मध्यपूर्व (मिडल इस्ट) र गुजरातका प्रमुख बन्दरगाहहरू जोड्ने व्यापारिक मार्गको एउटा निकै महत्त्वपूर्ण विश्रामस्थल वा केन्द्र थियो। यही रणनीतिक र व्यापारिक विशेषताका कारण पनि बीकानेरले इतिहासको कालखण्डमा आर्थिक र सांस्कृतिक रूपमा निकै ठूलो प्रगति गर्‍यो, जसको जीवन्त झलक आज पनि यस रातो सहरको भित्ता-भित्तामा देख्न सकिन्छ।