देवेन्द्र किशोर

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले अमेरिका र इरानबीचको युद्धविरामलाई “जीवन समर्थनमा रहेको” बताएका पछिल्लो अभिव्यक्तिले मध्यपूर्व पुनः अस्थिरताको गहिरो भुमरीमा फस्न सक्ने संकेत दिएको छ। एक महिनादेखि कायम युद्धविरामलाई “अत्यन्त नाजुक” अवस्थाको रूपमा चित्रण गर्दै ट्रम्पले दिएको चेतावनी केवल कूटनीतिक टिप्पणी मात्र होइन, सम्भावित सैन्य विस्फोटको पूर्वसूचना पनि हो। त्यसको प्रतिउत्तरमा इरानी संसदका सभामुख मोहम्मद बाघेर ग़ालिबफले इरानको सेना “कुनै पनि आक्रमणको जवाफ दिन तयार” रहेको बताएका छन्। यसले दुवै राष्ट्रबीचको अविश्वास अझै गहिरो रहेको स्पष्ट देखाउँछ।
यस घटनाको केन्द्रमा इरानले पठाएको युद्ध अन्त्यसम्बन्धी प्रस्ताव छ। उक्त प्रस्तावमा सबै मोर्चामा युद्धको तत्काल अन्त्य, लेबनानमा इजरायली आक्रमण रोक्ने माग, अमेरिकी नौसैनिक नाकाबन्दी हटाउने र इरानमाथि थप आक्रमण नगर्ने सुरक्षा ग्यारेन्टीको अपेक्षा समावेश थियो। तर ट्रम्प प्रशासनले यसलाई “पूर्ण रूपमा अस्वीकार्य” भन्दै अस्वीकार गरेपछि युद्धविरामको भविष्य अन्योलमा परेको छ।
यो तनाव केवल दुई राष्ट्रबीचको राजनीतिक टकराव मात्र होइन; यसको असर विश्वव्यापी छ। विशेष गरी होर्मुज जलडमरू पुनः खोल्ने विषय अत्यन्त संवेदनशील छ। विश्वको ठूलो परिमाणमा तेल आपूर्ति यही समुद्री मार्गबाट हुने भएकाले त्यहाँको अवरोधले अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा बजारमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्न सक्छ। यदि युद्ध पुनः चर्कियो भने तेलको मूल्य आकासिनुका साथै विश्वव्यापी मुद्रास्फीति बढ्न सक्छ। यसले विकासशील मुलुकहरूलाई सबैभन्दा बढी असर पुर्‍याउनेछ।
अर्कोतर्फ, इजरायल–लेबनान मोर्चालाई इरानले आफ्नो प्रस्तावसँग जोड्नुले संघर्षको दायरा अझ व्यापक बन्न सक्ने संकेत दिन्छ। इरानले क्षेत्रीय गठबन्धन र प्रतिरोधी समूहहरूलाई आफ्नो रणनीतिक प्रभावका रूपमा प्रयोग गर्दै आएको छ। त्यसैले अमेरिका–इरान तनाव बढ्दा लेबनान, सिरिया, इराक र यमनसम्म अस्थिरता फैलिन सक्ने सम्भावना रहन्छ। यसले मध्यपूर्वलाई दीर्घकालीन द्वन्द्वतर्फ धकेल्न सक्छ।
ट्रम्पको अभिव्यक्तिमा अर्को राजनीतिक आयाम पनि लुकेको देखिन्छ। उनले युद्धविरामलाई “नाजुक” भन्दै कडा सन्देश दिएका छन्, तर पूर्ण युद्धतर्फ जान चाहेको संकेत भने दिएका छैनन्। यसले उनी दबाबको राजनीतिमार्फत इरानलाई झुकाउन खोजिरहेको देखिन्छ। यद्यपि यस्तो रणनीति उल्टै जोखिमपूर्ण बन्न सक्छ, किनकि इरान लामो समयदेखि प्रतिबन्ध र सैन्य दबाब सहँदै आएको राष्ट्र हो। उसले प्रतिरोधलाई राष्ट्रिय गौरवको विषयका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ।
समग्रमा हेर्दा, वर्तमान परिस्थिति अस्थायी शान्ति र स्थायी अस्थिरताबीचको संघर्ष हो। युद्धविराम अझै औपचारिक रूपमा कायम भए पनि दुवै पक्षको भाषाशैलीले तनाव घटेको भन्दा बढेको संकेत गर्छ। यदि कूटनीतिक संवाद पुनः सक्रिय भएन भने कुनै पनि सानो सैन्य घटना ठूलो युद्धमा परिणत हुन सक्छ। त्यस अवस्थामा मध्यपूर्व मात्र होइन, विश्व अर्थतन्त्र, ऊर्जा सुरक्षा र अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिमा गम्भीर संकट उत्पन्न हुने सम्भावना प्रबल छ।
अतः अहिलेको आवश्यकता शक्ति प्रदर्शन होइन, विश्वसनीय वार्ता र पारस्परिक सुरक्षा ग्यारेन्टी हो। अन्यथा “जीवन समर्थनमा रहेको” भनिएको युद्धविराम कुनै पनि क्षण मृत घोषणा हुन सक्छ।