सामान्य जनताको असचेतनताले बढ्दो जल प्रदूषण

‎
‎कोलकाता(बेबी चक्रवर्ती): हिमालयका श्वेत शिखरहरूमा, जहाँ बादलहरू पर्वतको काखमा टाउको राखेर निद्रामा लीन हुन्छन्, त्यहीँ लुकेको छ एक मौन जन्मकथा। हिमपग्लिएको पानीको पहिलो धाराबाट नै जन्म लिन्छे पुण्यतोया गंगा। गोमुख हिमनदीको अन्तरालबाट झरेको यो जलधारा मानौँ प्रकृतिको एक पवित्र प्रार्थना हो, जसले बिस्तारै महाकाव्यको रूप धारण गर्छ।
‎गोमुखबाट झर्ने भागीरथीको धारा चट्टानहरू चिर्दै, उपत्यकाहरू पार गर्दै अनन्ततर्फ अघि बढ्छ। यससँग अलकनन्दा मिसिन्छे, र देवप्रयागको पवित्र सङ्गममा ‘गंगा’ को जन्म हुन्छ, जुन केवल नदीको नाम मात्र होइन, सनातन आस्थाको प्रतीक हो।

‎हिमालयको काखबाट निस्केर जब गंगा समथरतर्फ झर्छे, तब ऊ केवल नदी रहँदिन—ऊ जनजीवनको जीवनरेखा बन्छे। यसको किनारमा सभ्यता, संस्कृति, व्यापार र आध्यात्मिकताका केन्द्रहरू विकास हुन्छन्। हरिद्वारका घाटहरूमा बिहान सूर्य उदाउँदा हजारौँ मानिसहरू पुण्यस्नान गर्छन्, र प्रयागराजको सङ्गममा तीन पवित्र नदीहरूको मिलन हुन्छ।
‎त्यसपछि आउँछ वाराणसी—समयभन्दा पनि प्राचीन एक सहर, जहाँ गंगा आफैँ इतिहास बनेर बग्छे। साँझ गंगा किनारमा आरती हुँदा दीपहरूको ज्योति, शंखध्वनि र मन्त्र उच्चारणले एक अलौकिक वातावरण सिर्जना हुन्छ, जसले गंगाको पवित्रताको सन्देश दिन्छ।
‎तर यस पवित्रताको आडमा आज गहिरो सङ्कट लुकेको छ। जसलाई ‘आमा’ भनिन्छ, त्यही गंगाको किनारमा उपेक्षाको थुप्रो जमिरहेको छ। पूजा पछि फूल, बेलपत्र, प्लास्टिक, मूर्तिका अवशेष बिना सोचविचार नदीमा फालिन्छन्। धेरै ठाउँमा पशु–पक्षीका मृत शरीर बगिरहेको देखिन्छ, र सहरका अशोधित नाला पानी पनि यसैमा मिसिन्छ। औद्योगिकीकरण र सहरीकरणको दबाबमा गंगाको स्वच्छता दिनदिनै घट्दै गएको छ।
‎कहिल्यै निर्मल र जीवनदायिनी रहेको यो जलधारा आज धेरै स्थानमा न त पिउन योग्य छ न त छुन सुरक्षित।
‎वातावरणविदहरूका अनुसार, यो प्रदूषणले केवल नदीको अस्तित्वलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण पारिस्थितिकी प्रणालीलाई असर गरिरहेको छ। माछा, डल्फिन लगायत धेरै जलचर जीवहरू अस्तित्वको सङ्घर्षमा छन्। नदी किनारमा बस्ने मानिसहरूको जीवन पनि दूषित पानीका कारण जोखिममा परेको छ।
‎यस अवस्थासँग जुध्न केन्द्र सरकारले विभिन्न कदमहरू चालिरहेको छ। गंगा शुद्धीकरण योजना तथा ‘नमामि गंगे’ कार्यक्रम अन्तर्गत नाला प्रशोधन केन्द्र निर्माण, औद्योगिक फोहोर नियन्त्रण र नदी किनार संरक्षणका कामहरू भइरहेका छन्।
‎तथापि प्रश्न उस्तै छ- के यी प्रयासहरू पर्याप्त छन्? यथार्थले देखाउँछ, केवल योजना मात्र पर्याप्त छैन, मानिसहरूको सोचमा परिवर्तन आवश्यक छ। जुन नदीको पूजा गरिन्छ, त्यसको संरक्षण गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
‎समाजको एक वर्गको धारणा छ कि विदेशमा नदी वा समुद्रलाई ‘आमा’ नबोलिए पनि त्यहाँ जल प्रदूषण तुलनात्मक रूपमा कम छ। तर यहाँ गंगालाई ‘आमा’ भनिए पनि त्यसैमा विभिन्न प्रकारका फोहोर फालेर प्रदूषण बढाइँदैछ। गंगासागरमा मकर सङ्क्रान्तिको समयमा स्नानपछि वस्त्र विसर्जन तथा पूजा सामग्री बगाउनु पनि प्रदूषणका प्रमुख कारणमध्ये एक हो।
‎विशेषज्ञहरूको सुझाव अनुसार, पूजा सामग्री नदीमा नफाली जमिनमा फाल्नुपर्छ, जसले जैविक मलको रूपमा उपयोगी भई जमिनको उर्वरता बढाउन सक्छ। यसले जल प्रदूषण धेरै हदसम्म कम गर्न मद्दत गर्छ।
‎आज गंगा एक महत्वपूर्ण मोडमा उभिएकी छे, एकातिर आध्यात्मिक महिमा, अर्कोतिर प्रदूषणको कालो छायाँ। यस्तो अवस्थामा समाजले निर्णय गर्नुपर्छ- के केवल संस्कार र परम्परामै सीमित रहने, वा साँच्चिकै नदीको संरक्षणका लागि अघि बढ्ने।
‎गंगा केवल एक नदी होइन, यो एक जीवित इतिहास र सांस्कृतिक सम्बन्ध हो। यसको संरक्षण गर्नु भनेको हाम्रो अस्तित्व, पहिचान र भविष्यको रक्षा गर्नु हो।
‎यसैले पुण्यतोया गंगाको सामु उभिएर पुनः सङ्कल्प लिन आवश्यक छ—भक्तिसँगै जिम्मेवारीको भावनाले मात्र स्वच्छ गंगाको निर्माण सम्भव छ।