नयाँ दिल्ली: इतिहासमा अक्टोबर १३ अर्थात् नेपाली मिति अनुसार हरेक वर्ष असोजको उत्तरार्धमा पर्ने यो दिन विभिन्न राजनीतिक, वैज्ञानिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक घटनाका कारण महत्त्वपूर्ण छ। यस दिन अमेरिकाको ह्वाइट हाउसको शिलान्यासदेखि अमेरिकी नौसेनाको स्थापनासम्बन्धी निर्णय, टर्कीको राजधानी अङ्काराको घोषणा, चिलीमा खानीभित्र फसेका ३३ श्रमिकको उद्धार र गाजासम्बन्धी महत्त्वपूर्ण घटनासम्मका प्रसंग इतिहासमा दर्ज छन्।
इतिहासका महत्त्वपूर्ण घटना
सन् ५४ : रोमन सम्राट क्लाउडियसको निधन भयो। उनको मृत्युपछि नीरो रोमन सम्राट बने।
सन् १३०७ : फ्रान्सका राजा फिलिप चतुर्थको आदेशमा टेम्पलर नाइट्सका सदस्यहरूलाई पक्राउ गर्न थालियो। यो घटना मध्ययुगीन युरोपको धार्मिक तथा राजनीतिक इतिहासमा चर्चित छ।
सन् १७७३ : फ्रान्सेली खगोलशास्त्री चार्ल्स मेसियरले ‘व्हर्लपुल ग्यालेक्सी’ भनेर चिनिने सर्पिल आकाशगंगालाई आफ्नो खगोलीय सूचीमा समावेश गरे। यो आकाशगंगा पछि एम–५१ (M51) नामले पनि चिनियो।
सन् १७७५ : अमेरिकी महादेशीय कङ्ग्रेसले नौसेना गठनका लागि समिति बनाउने निर्णय गर्यो। यही निर्णयलाई अमेरिकी नौसेनाको स्थापनाको ऐतिहासिक आधार मानिन्छ। अमेरिकी नौसेनाले अक्टोबर १३ लाई आफ्नो स्थापना दिवसका रूपमा मनाउँछ।
सन् १७९२ : अमेरिकाको राष्ट्रपति भवनका रूपमा चिनिने ह्वाइट हाउसको शिलान्यास गरियो। पछि यो भवन अमेरिकी राष्ट्रपतिको आधिकारिक निवास तथा कार्यालय बन्यो।
सन् १८८४ : वासिङ्टनमा भएको अन्तर्राष्ट्रिय मध्यान्ह रेखा सम्मेलनले ग्रिनविचस्थित वेधशालाबाट जाने रेखालाई विश्वको प्रधान मध्यान्ह रेखाका रूपमा अपनाउन प्रस्ताव गर्यो। यसले विश्वव्यापी देशान्तर मापनलाई एकरूप बनाउने दिशामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो।
सन् १९०३ : अमेरिकाको पहिलो विश्व शृङ्खला बेसबल प्रतियोगितामा बोस्टन अमेरिकन्सले पिट्सबर्ग पाइरेट्सलाई पराजित गर्दै उपाधि जित्यो।
सन् १९२३ : टर्कीको राजधानी अङ्कारा घोषणा गरियो। त्यसपछि अङ्कारा देशको राजनीतिक तथा प्रशासनिक केन्द्रका रूपमा विकसित भयो।
सन् १९४३ : दोस्रो विश्वयुद्धका क्रममा इटालीले जर्मनीविरुद्ध युद्ध घोषणा गर्यो। यसले युद्धमा इटालीको पक्ष परिवर्तन भएको अवस्थालाई स्पष्ट पार्यो।
सन् १९८७ : कोस्टारिकाका तत्कालीन राष्ट्रपति ओस्कार एरियास सान्चेजलाई मध्यअमेरिकामा शान्ति स्थापनाका प्रयासका लागि नोबेल शान्ति पुरस्कार प्रदान गर्ने घोषणा गरियो।
सन् १९९९ : अर्थशास्त्री रोबर्ट मन्डेललाई अन्तर्राष्ट्रिय मौद्रिक व्यवस्थासम्बन्धी विश्लेषण र अर्थशास्त्रमा योगदानका लागि अर्थशास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कार दिने घोषणा गरियो।
सन् १९९९ : भारतीय राजनीतिज्ञ अटल बिहारी वाजपेयी तेस्रोपटक भारतको प्रधानमन्त्री बने।
सन् २००० : दक्षिण कोरियाका तत्कालीन राष्ट्रपति किम डे-जुङलाई प्रजातन्त्र र मानवअधिकारका लागि गरेको प्रयास तथा कोरियाली प्रायद्वीपमा शान्ति र मेलमिलापको पहलका लागि नोबेल शान्ति पुरस्कार दिने घोषणा गरियो।
सन् २००३ : अमेरिकाको डलासमा इजिप्टका जुम्ल्याहा दाजुभाइ अहमद र मोहम्मद इब्राहिमलाई छुट्याउने जटिल शल्यक्रिया सम्पन्न भयो। उनीहरू टाउको जोडिएका अवस्थामा जन्मिएका थिए।
सन् २००५ : बेलायती नाटककार ह्यारोल्ड पिन्टरलाई साहित्यतर्फको नोबेल पुरस्कार दिने घोषणा गरियो।
सन् २००६ : बङ्गलादेशका अर्थशास्त्री मोहम्मद युनुस र उनले स्थापना गरेको ग्रामीण बैंकलाई गरिबी निवारणका लागि सूक्ष्म ऋणको अवधारणा विकास तथा विस्तार गरेको योगदानका लागि नोबेल शान्ति पुरस्कार दिने घोषणा गरियो।
सन् २०१० : चिलीको सान होसे तामाखानीमा ६९ दिनदेखि फसेका ३३ जना श्रमिकलाई सुरक्षित उद्धार गरियो। उद्धार अभियान विश्वभर मानवीय साहस, सहकार्य र प्रविधिको उल्लेखनीय उदाहरणका रूपमा चर्चित भयो।
सन् २०१३ : भारतको मध्यप्रदेशस्थित रतनगढ माता मन्दिर जाने पुलनजिक तीर्थयात्रीको भीडमा भागदौड मच्चिँदा ठूलो मानवीय क्षति भयो। घटनामा मृतकको सङ्ख्याबारे तत्कालीन समाचारमा फरक–फरक विवरण आएका थिए।
सन् २०१६ : अमेरिकी गायक तथा गीतकार बब डिलनलाई साहित्यतर्फको नोबेल पुरस्कार दिने घोषणा गरियो। गीतमार्फत अमेरिकी गीत परम्परामा नयाँ काव्यात्मक अभिव्यक्ति सिर्जना गरेको योगदानका लागि उनलाई सम्मान गरिएको थियो।
सन् २०२१ : अमेरिकी अभिनेता विलियम श्याटनर अन्तरिक्ष यात्रामा गए। ९० वर्षको उमेरमा गरिएको उक्त यात्राले उनलाई अन्तरिक्ष पुग्ने सबैभन्दा वृद्ध व्यक्तिका रूपमा चर्चित बनायो।
सन् २०२३ : इजरायलले गाजा क्षेत्रको उत्तरी भागमा बसोबास गर्ने करिब ११ लाख मानिसलाई दक्षिणतर्फ जान निर्देशन दिएको विषयले अन्तर्राष्ट्रिय चिन्ता बढायो। संयुक्त राष्ट्रसङ्घले यति ठूलो जनसङ्ख्यालाई छोटो समयमै स्थानान्तरण गर्न असम्भवप्रायः हुने र यसले गम्भीर मानवीय परिणाम निम्त्याउन सक्ने चेतावनी दिएको थियो।
सन् २०२५ : गाजा युद्धविरामसम्बन्धी सम्झौताअन्तर्गत हमासले जीवित इजरायली बन्धकहरूलाई रिहा गर्यो। त्यसै दिन अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पसहित विभिन्न देशका नेताहरू इजिप्टको शर्म अल-शेखमा आयोजित शान्ति सम्मेलनमा सहभागी भए। दुई वर्षदेखि जारी युद्धपछि भएको यस घटनाले युद्धविराम र मानवीय सहायता विस्तारप्रति आशा जगाएको थियो। यद्यपि, यसलाई दीर्घकालीन शान्तिको पूर्ण सुनिश्चितता मान्न सकिँदैन।
१३ अक्टोबरमा जन्मिएका चर्चित व्यक्तित्व
१८७७ : भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनसँग सम्बन्धित नेता तथा प्रख्यात वकिल भुलाभाई देसाई।
१८९५ : भारतीय क्रिकेटका प्रारम्भिक चर्चित खेलाडी सी.के. नायुडु।
१९११ : भारतीय चलचित्रका प्रसिद्ध अभिनेता अशोक कुमार।
१९२५ : बेलायतकी पहिलो महिला प्रधानमन्त्री मार्गरेट थ्याचर। उनी सन् १९७९ देखि १९९० सम्म प्रधानमन्त्री रहिन् र ‘आइरन लेडी’ उपनामले चिनिइन्।
१९४१ : अमेरिकी गायक तथा गीतकार पल साइमन।
१९४८ : पाकिस्तानी कव्वाली गायक नुसरत फतेह अली खान।
१९८० : अमेरिकी गायिका तथा अभिनेत्री आशान्ती।
१९८९ : अमेरिकी राजनीतिज्ञ अलेक्जान्ड्रिया ओकासियो-कोर्टेज।
१९९५ : दक्षिण कोरियाली गायक तथा बीटीएसका सदस्य जिमिन।
१३ अक्टोबरमा निधन भएका चर्चित व्यक्तित्व
सन् ५४ : रोमन सम्राट क्लाउडियस।
सन् १९११ : भारतमा शिक्षा तथा सामाजिक सेवाका क्षेत्रमा योगदान पुर्याएकी सिस्टर निवेदिता।
सन् १९८७ : भारतीय गायक, अभिनेता तथा सङ्गीतकार किशोर कुमार।
सन् २०१६ : थाइल्यान्डका राजा भूमिबोल अदुल्यादेज। उनी लामो समयसम्म थाइल्यान्डको राजगद्दीमा रहेका राजा थिए।
सन् २०१८ : भारतीय शास्त्रीय सङ्गीतकी प्रसिद्ध सुरबहार वादक अन्नपूर्णा देवी।
आजको दिनको महत्त्वपूर्ण अवसर र चाडपर्वहरू
अन्तर्राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण दिवस: संयुक्त राष्ट्रसङ्घले हरेक वर्ष अक्टोबर १३ मा यो दिवस मनाउँछ। विपद्बाट हुने मानवीय तथा आर्थिक क्षति घटाउन जोखिम न्यूनीकरण, पूर्वतयारी, सुरक्षित पूर्वाधार र समुदायको क्षमता विकासको महत्त्वबारे जनचेतना फैलाउनु यसको मुख्य उद्देश्य हो।
विश्व दृष्टि दिवस: यो दिवस अक्टोबर १३ मै हरेक वर्ष पर्दैन। यो अक्टोबर महिनाको दोस्रो बिहीबार मनाइने भएकाले यसको मिति वर्षअनुसार फरक हुन्छ।
अक्टोबर १३ इतिहासमा राजनीतिक निर्णय, वैज्ञानिक खोज, सांस्कृतिक योगदान, मानवीय उद्धार र अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति प्रयाससँग जोडिएको दिन हो। यस दिनका घटनाले इतिहास केवल विगतका मिति र नामको सूची मात्र नभई मानव समाजले हासिल गरेका उपलब्धि, भोगेका सङ्कट र सिकेका पाठहरूको अभिलेख पनि हो भन्ने स्मरण गराउँछन्।
About Author
