नयाँ दिल्ली: भारतमा तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेको स्टिल उद्योगले घरेलु फेरो–एलोय क्षेत्रका लागि विकासका नयाँ अवसर सिर्जना गर्नुका साथै विश्व बजारमा भारतको स्थिति थप सुदृढ गर्ने सम्भावना बढाएको छ। इन्डियन फेरो एलोय प्रोड्युसर्स’ एसोसिएसन (आईएफएपीए) ले गोवामा आयोजित छैटौँ अन्तर्राष्ट्रिय फेरो एलोयज सम्मेलन (आईएफएसी–२०२६) मा यस्तो धारणा सार्वजनिक गरेको हो।
आईएफएपीएको आयोजनामा भइरहेको सम्मेलनको मुख्य विषय ‘भारतको स्टिल वृद्धिलाई गति दिँदै : फेरो–एलोयको बढ्दो महत्व’ रहेको छ। सम्मेलनमा स्रोत सुरक्षासँगै उत्पादन लागतमा प्रतिस्पर्धात्मकता, महत्वपूर्ण खनिजको उपलब्धता, ऊर्जा दक्षता र विश्वव्यापी व्यापारलाई प्रमुख विषयका रूपमा उठाइएको छ।
भारतको कच्चा स्टिल उत्पादन सन् २०२५ मा करिब १६५ मिलियन टन पुगेको थियो, जुन अघिल्लो वर्षको तुलनामा १० प्रतिशतभन्दा बढी वृद्धि हो। आगामी दिनमा स्टिलको माग वार्षिक करिब ७ प्रतिशतको दरले बढ्ने अपेक्षा गरिएको छ। विशेष स्टिलको बढ्दो मागसँगै म्याङ्गानिज, क्रोमियम, सिलिकनलगायतका मिश्रधातुका कच्चा पदार्थको माग र बजार पनि विस्तार हुने देखिएको छ।
भारतले आर्थिक वर्ष २०३०–३१ सम्म करिब ३०० मिलियन टन स्टिल उत्पादन क्षमता पुर्‍याउने लक्ष्य राखेको छ। यसले म्याङ्गानिज, क्रोमियम, सिलिकन तथा अन्य मिश्रधातुजन्य कच्चा पदार्थको मागमा उल्लेखनीय वृद्धि ल्याउने अपेक्षा गरिएको छ।
प्रतिव्यक्ति स्टिल खपतमा पनि उल्लेखनीय वृद्धि
भारतले स्टिल खपतको क्षेत्रमा पनि महत्वपूर्ण प्रगति गरेको छ। सन् १९९१ मा प्रतिव्यक्ति स्टिल खपत करिब २४ किलोग्राम रहेकोमा सन् २०२५ मा बढेर करिब १०९ किलोग्राम पुगेको छ।
प्रतिव्यक्ति खपत १०० किलोग्रामभन्दा माथि पुगेपछि आगामी चरणको आर्थिक तथा औद्योगिक विस्तारसँगै स्टिलको माग अझ बढ्न सक्नेछ। त्यसको प्रत्यक्ष प्रभाव स्टिल उत्पादनमा आवश्यक पर्ने फेरो–एलोयको मागमा समेत पर्ने अपेक्षा गरिएको छ।
आईएफएपीएका अध्यक्ष मनीष सरडाले विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता बढाउन तथा ‘आत्मनिर्भर भारत’को लक्ष्यलाई सहयोग पुर्‍याउन भारतीय फेरो–एलोय उत्पादकहरूले महत्वपूर्ण कच्चा पदार्थको स्वदेशी स्रोत सुरक्षित गर्नुपर्ने बताएका छन्।
उनका अनुसार भारतले घरेलु म्याङ्गानिज, क्रोम तथा अन्य महत्वपूर्ण खनिजको खोज, विकास र उत्पादन प्रक्रियालाई तीव्र बनाउन आवश्यक छ।
उनले भने, “धेरै म्याङ्गानिज अयस्क खानी उच्च प्रिमियममा लिलामी गरिए पनि तीमध्ये धेरै अझै सञ्चालनमा आउन सकेका छैनन्। यसको प्रमुख कारण कतिपय खानीको आर्थिक सम्भाव्यता अनुकूल नहुनु हो। त्यसैले खानी लिलामीको संरचनाले सबैभन्दा बढी बोली लगाउनेलाई मात्र प्राथमिकता दिनुभन्दा वास्तविक खानी विकास र उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ।”
सरडाका अनुसार उत्पादनशील खानीले उद्योग र अर्थतन्त्रका लागि मूल्य सिर्जना गर्छ भने आर्थिक रूपमा अव्यवहार्य खानीले अपेक्षित योगदान दिन सक्दैन। स्वदेशी खनिज स्रोतमा व्यावसायिक रूपमा व्यवहार्य पहुँच स्थापित गर्न सके आयातमा निर्भरता घटाउँदै आत्मनिर्भर र बलियो फेरो–एलोय उद्योग निर्माण गर्न सहयोग पुग्ने उनको भनाइ छ।
उत्पादन लागत प्रतिस्पर्धात्मक बनाउन जोड
भारत ३०० मिलियन टन स्टिल उत्पादन क्षमतातर्फ अघि बढिरहेका बेला उत्पादनमा प्रयोग हुने कच्चा पदार्थको लागत प्रतिस्पर्धात्मक बनाउनुपर्नेमा पनि आईएफएपीएले जोड दिएको छ।
एसोसिएसनले पर्याप्त घरेलु गुणस्तरको कच्चा पदार्थ उपलब्ध नभएका अवस्थामा म्याङ्गानिज अयस्क तथा नोबल एलोय उत्पादनमा आवश्यक कच्चा पदार्थको आयातमा शून्य भन्सार शुल्कको व्यवस्था गर्न विचार गर्नुपर्ने सुझाव दिएको छ।
त्यसैगरी ऊर्जा–गहन फेरो–एलोय उद्योगका लागि प्रतिस्पर्धात्मक विद्युत् दर कायम गर्न तथा विद्युत्सँग सम्बन्धित शुल्क र लेभीलाई युक्तिसंगत बनाउन पनि एसोसिएसनले माग गरेको छ।
स्टिल उत्पादनमा फेरो–एलोयको महत्वपूर्ण भूमिका
फेरो–एलोय भनेको फलाममा म्याङ्गानिज, क्रोमियम, सिलिकनलगायतका तत्व मिसाएर तयार गरिने मिश्रधातु हो। यसले स्टिलको मजबुती, कठोरता र क्षरण प्रतिरोध क्षमता बढाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
पूर्वाधार, अटोमोबाइल, रेलवे, रक्षा तथा विभिन्न विशेष औद्योगिक प्रयोगका लागि आवश्यक स्टिल उत्पादनमा फेरो–एलोयको महत्वपूर्ण योगदान रहन्छ। त्यसैले स्टिल उद्योगको विस्तारसँगै फेरो–एलोय उद्योगको रणनीतिक महत्व पनि बढ्दै गएको छ।
सिलिको–म्याङ्गानिज र फेरो–म्याङ्गानिज उत्पादनमा वृद्धि
स्टिलको माग र उत्पादन संरचनामा आएको परिवर्तनले पनि फेरो–एलोय उद्योगका लागि अवसर विस्तार गरेको छ।
बिगमिन्टका तथ्याङ्कअनुसार भारतमा सिलिको–म्याङ्गानिजको उत्पादन आर्थिक वर्ष २०१९–२० मा करिब १.९ मिलियन टन रहेकोमा आर्थिक वर्ष २०२५–२६ मा बढेर करिब ३.५ मिलियन टन पुगेको छ।
त्यस्तै, फेरो–म्याङ्गानिजको उत्पादन सोही अवधिमा करिब ०.९ मिलियन टनबाट बढेर १.७ मिलियन टन पुगेको छ। उत्पादनमा देखिएको यो वृद्धि भारतको विस्तार भइरहेको स्टिल उद्योगबाट फेरो–एलोयको माग बढिरहेको संकेतका रूपमा हेरिएको छ।
म्याङ्गानिज एलोयको निर्यातमा भारत अग्रणी
बिगमिन्टका अनुसार सन् २०२५ मा भारत म्याङ्गानिज एलोयको विश्वकै अग्रणी निर्यातक बनेको थियो।
बढ्दो घरेलु बजारसँगै भारतसँग पहिले नै स्थापित निर्यात बजार रहेकाले भारतीय उत्पादकहरूलाई उत्पादन विस्तार गर्दै विश्वव्यापी आपूर्ति शृंखलामा आफ्नो भूमिका थप बलियो बनाउने अवसर रहेको बताइएको छ।
तर कच्चा पदार्थको आपूर्ति सुरक्षा भने अझै महत्वपूर्ण चुनौतीका रूपमा रहेको छ। सन् २०२६ को पहिलो छ महिनामा भारतको म्याङ्गानिज अयस्क आयात अघिल्लो वर्षको सोही अवधिको तुलनामा २७ प्रतिशतले बढेर ४.०३ मिलियन टन पुगेको थियो।
त्यस्तै, आर्थिक वर्ष २०२५–२६ मा क्रोम अयस्कको उत्पादन १२ प्रतिशतले बढेर ३.५३ मिलियन टन पुगेको छ। सोही अवधिमा फेरो–क्रोमको उत्पादन पनि १० प्रतिशतले बढेर १.४९ मिलियन टन पुगेको छ।
यी तथ्याङ्कले एकातर्फ कच्चा पदार्थको आयातमा रहेको चुनौती देखाउँछन् भने अर्कोतर्फ भारतभित्रै थप मूल्य अभिवृद्धि गर्ने सम्भावना पनि देखाउँछन्।
आईएफएसी–२०२६ मा विश्वभरका उद्योग प्रतिनिधिको सहभागिता
गोवामा आयोजित आईएफएसी–२०२६ मा ७०० भन्दा बढी सहभागी, ३५ जना वक्ता र १५ भन्दा बढी ज्ञानमूलक सत्र समावेश छन्।
सम्मेलनमा म्याङ्गानिज स्रोत सुरक्षा, स्टिल तथा एलोयको माग, विश्वव्यापी व्यापार, फेरो–क्रोम तथा फेरो–सिलिकन, ऊर्जा दक्षता र महत्वपूर्ण खनिजलगायतका विषयमा छलफल भइरहेको छ।
कार्यक्रममा सरडा ग्रुप, एमओआईएल, जेएसडब्ल्यू स्टिल, एमएफए, श्याम मेटालिक्स, एरामेट, द सान्दुर म्याङ्गानिज एन्ड आइरन ओर्स लिमिटेड (एसएमआईओआरई), सेल, सुमितोमो मेटल माइनिङ, नावा लिमिटेड, हिरा ग्रुप अफ इन्डस्ट्रिज तथा इन्टरनेसनल म्याङ्गानिज इन्स्टिच्युटलगायत विभिन्न संस्था तथा उद्योगका वरिष्ठ प्रतिनिधिहरू सहभागी छन्।
भारतमा स्टिल उत्पादन र खपत दुवै विस्तार भइरहेका बेला कच्चा पदार्थको स्वदेशी स्रोतको विकास, ऊर्जा लागतमा प्रतिस्पर्धात्मकता, आयात नीतिमा सुधार र निर्यात बजारको विस्तारले फेरो–एलोय उद्योगको आगामी दिशालाई प्रभावित गर्ने देखिएको छ। सम्मेलनले यी विषयलाई भारतको औद्योगिक विकास र विश्वव्यापी आपूर्ति शृंखलामा देशको भूमिकासँग जोडेर अघि बढाउनुपर्नेमा जोड दिएको छ।