देवेन्द्र के. ढुङगाना

नयाँ दिल्ली: बिहारको राजनीतिमा आज अप्रिल १५ एक प्रतीकात्मक मोडको रूपमा उभिएको छ। सम्राट चौधरीको मुख्यमन्त्रीका रूपमा शपथसँगै “सम्राट युग” सुरु भएको भनिए पनि, यसको वास्तविक अर्थ सत्ता हस्तान्तरण भन्दा धेरै गहिरो रणनीतिक पुनर्संरचना हो। सतहमा हेर्दा नीतीश कुमारले आफ्नो राजनीतिक भूमिका कमजोर बनाउँदै सत्ताको केन्द्रबाट पछि हटेको देखिन सक्छ। तर, बिहारको जटिल जातीय–राजनीतिक संरचना बुझ्नेहरूका लागि यो कदम सत्ता त्याग होइन, बरु सत्ता पुनःपरिभाषा हो।
नीतीश कुमारको राजनीति सधैं प्रत्यक्ष सत्ताभन्दा अप्रत्यक्ष नियन्त्रणमा केन्द्रित रहँदै आएको छ। उनले विगतमा पनि विभिन्न गठबन्धन फेरबदल गर्दै आफ्नो प्रासंगिकता कायम राखेका छन्। अहिले सम्राट चौधरीलाई मुख्यमन्त्री बनाउने निर्णय पनि त्यही दीर्घकालीन रणनीतिक श्रृंखलाको निरन्तरता हो। यसले उनलाई प्रशासनिक दायित्वबाट केही हदसम्म मुक्त गर्दै राजनीतिक सन्तुलन मिलाउने “केन्द्रिय सूत्रधार” को भूमिकामा स्थापित गर्दछ।
जातीय समीकरणको पुनःव्यवस्था:
सम्राट चौधरीको उदय केवल नेतृत्व परिवर्तन होइन, सामाजिक सन्देश पनि हो। कोइरी समुदायबाट आएका उनी, नीतीशको लामो समयदेखि निर्माण गरिएको “लव–कुश” (कुर्मी–कोइरी) समीकरणको प्रतिनिधित्व गर्छन्। यो समीकरणले लालु प्रसाद यादव द्वारा स्थापित मुस्लिम–यादव गठबन्धनलाई चुनौती दिने काम गरेको थियो।
सम्राटलाई अगाडि ल्याएर, नीतीशले स्पष्ट संकेत दिएका छन्—गैर–यादव ओबीसी र अत्यन्त पिछडिएका वर्ग (इबिसि) अझै पनि उनको राजनीतिक प्रभाव क्षेत्रभित्र छन्। यो कदम राष्ट्रीय जनता दल को परम्परागत सामाजिक आधारमा दरार ल्याउने प्रयास पनि हो।
उपमुख्यमन्त्री चयन: सन्तुलनको सूक्ष्म खेल:
नयाँ समीकरणमा उपमुख्यमन्त्री पदका लागि चर्चामा रहेका विजय चौधरी र बिजेन्द्र प्रसाद यादवको भूमिकाले अझ रोचक राजनीतिक संकेत दिन्छ। भूमिहार र यादव—यी दुई फरक सामाजिक आधारलाई एउटै सत्ता संरचनाभित्र समेट्ने प्रयासले नीतीशको “समावेशी नियन्त्रण” रणनीति झल्काउँछ।
परम्परागत रूपमा उच्च जातको समर्थन भारतीय जनता पार्टी सँग जोडिएको छ भने यादव मतदाता आधार तेजस्वी यादव को नेतृत्वमा रहेको आरजेडीको मुख्य शक्ति हो। यस्तो अवस्थामा, यादव नेतालाई एनडीए संरचनाभित्र समेट्नु भनेको विपक्षीको मूल आधारमै हस्तक्षेप गर्नु हो।
यो कदमले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ—बिहारमा जातीय राजनीति अझै निर्णायक छ, तर यसको नियन्त्रण र पुनःसंरचना गर्ने क्षमता नीतीशसँगै छ।
भाजपाको भूमिका: साझेदारी कि निर्भरता?
यो समिकरणमा भाजपा एक शक्तिशाली साझेदार भए पनि, पूर्ण रूपमा स्वतन्त्र निर्णायक देखिँदैन। सम्राट चौधरी भाजपा पृष्ठभूमिका नेता भए पनि, समग्र शक्ति संरचना नीतीशको डिजाइनअनुसार चलिरहेको संकेत देखिन्छ।
भाजपाले यी सबै सन्तुलनहरू स्वीकार गर्नु बाध्यता र रणनीति दुवै हो। बिहार जस्तो सामाजिक रूपमा जटिल राज्यमा एक्लै बहुमत कायम राख्न कठिन हुने भएकाले, जेडीयूसँगको सहकार्य आवश्यक छ। यसैले, यो गठबन्धनमा शक्ति साझेदारी बराबरी देखिए पनि, “रणनीतिक नियन्त्रण” भने अझै नीतीशकै हातमा रहेको देखिन्छ।
उच्च जाततर्फ विस्तार: नयाँ सामाजिक सन्देश:
पछिल्ला वर्षहरूमा उच्च जात समुदायमा पहिचान आधारित राजनीतिप्रति केही असन्तुष्टि देखिएको छ। आरक्षण र प्रतिनिधित्वका विषयमा उनीहरूले आफूलाई पाखा पारिएको महसुस गरेका छन्।
नीतीशले यस मनोविज्ञानलाई बुझ्दै आफ्नो पार्टीलाई केवल पिछडिएको वर्गको प्रतिनिधि नभई “सर्वसमावेशी” शक्तिका रूपमा पुनःस्थापित गर्ने प्रयास गरेका छन्। विजय चौधरीजस्ता नेताको उभार र ब्राह्मण नेतृत्वलाई पार्टी संरचनामा स्थान दिनुले यही संकेत गर्छ।
यसले जेडीयूलाई सीमित सामाजिक घेराबाट बाहिर निकालेर व्यापक राजनीतिक आधार निर्माण गर्ने दिशामा अघि बढाएको छ।
“सम्राट युग” को वास्तविक अर्थ:
सम्राट चौधरीको नेतृत्वमा सुरु भएको यो नयाँ अध्यायलाई यदि केवल नेतृत्व परिवर्तनका रूपमा हेरियो भने त्यो अधूरो विश्लेषण हुनेछ। यो वास्तवमा “प्रत्यक्ष शासन” बाट “रणनीतिक नियन्त्रण” तर्फको संक्रमण हो।
नीतीश कुमारले आफूलाई सत्ता संरचनाको माथिल्लो तहमा राख्दै, विभिन्न जातीय र राजनीतिक शक्तिहरूलाई सन्तुलनमा राख्ने प्रयास गरेका छन्। यसले उनलाई चुनावी राजनीतिमा मात्र होइन, दीर्घकालीन शक्ति संरचनामा पनि निर्णायक बनाउँछ।
निष्कर्ष:
बिहारको आजको राजनीतिक परिदृश्यले एउटा स्पष्ट सन्देश दिन्छ—यहाँ सत्ता केवल पदमा सीमित छैन, यो समीकरण, सन्तुलन र समयानुकूल चालहरूको खेल हो। “सम्राट युग” को सुरुवातसँगै राज्यमा नयाँ राजनीतिक यात्रा अवश्य सुरु भएको छ, तर यसको चालक शक्ति अझै पनि नीतीश कुमार नै देखिन्छन्।
आगामी दिनहरूमा यो संरचना कति स्थिर रहन्छ, र यसले बिहार को शासन र विकासमा कस्तो प्रभाव पार्छ, त्यो नै वास्तविक परीक्षण हुनेछ। तर अहिलेका लागि यति स्पष्ट छ: बिहारमा सत्ता परिवर्तन भएको छ, तर शक्ति सन्तुलनको केन्द्र अझै परिवर्तन भएको छैन।