कोलकाता(बेबी चक्रवर्ती): समय थियो उन्नाइसौँ शताब्दीको मध्यकाल। त्यस समयमा ब्रिटेन, इङ्ग्ल्यान्ड र आयरल्याण्डमा कारखानाहरू विकास हुँदै गएपछि औद्योगिकीकरण बढ्दै गइरहेको थियो, तर मानिसहरूको आर्थिक अवस्था त्यति राम्रो थिएन। त्यस समयमा बिजुली, प्रविधि र अलार्म घडीहरू पनि सजिलै उपलब्ध थिएनन्। त्यसैले कारखानाहरूमा समयको पालना गर्नु निकै कठिन थियो।‎कारखानाहरूमा धेरै श्रमिकहरूसँगै लामो कार्यसमयको पनि आवश्यकता थियो। दिनभर कठोर परिश्रम गरे पनि श्रमिकहरूले निकै कम पारिश्रमिक पाउँथे। यदि उनीहरू काममा ढिलो पुग्थे भने उनीहरूको तलब काटिन्थ्यो, कहिलेकाहीँ जागिर गुम्ने डर पनि रहन्थ्यो।‎दिनभरको थकानपछि श्रमिकहरू गहिरो निद्रामा सुत्थे, जसका कारण बिहान समयमै उठ्न उनीहरूका लागि कठिन हुन्थ्यो। परिणामस्वरूप उनीहरू समयमै कारखानामा पुग्न सक्दैनथे। यस समस्याको समाधानका लागि अलार्म घडीको आवश्यकता महसुस गरियो, तर त्यसबेला यसको मूल्य सर्वसाधारणको पहुँचभन्दा बाहिर थियो। यान्त्रिक अलार्म वा दूरसञ्चार साधनको व्यवस्था नभए पनि एउटा उपाय थियो—‘जीवित अलार्म’। यो कुनै यन्त्र होइन, बरु यस्ता मानिसहरू थिए जसको काम बिहान सबेरै अरूलाई उठाउनु थियो।‎औद्योगिक क्रान्तिको समयमा यस ‘जगाउने’ पेशाको सुरुवात भयो। सामान्यतया कारखानाका श्रमिकहरूले बिहान चाँडै उठ्नका लागि यिनीहरूलाई नियुक्त गर्थे। यिनीहरू ‘नॉकर अपर्स’ भनेर चिनिन्थे। बिहानको मधुरो उज्यालोमा, जब सबै गहिरो निद्रामा हुन्थे, यिनीहरूले ढोका ढकढक्याएर, झ्यालमा टकटक गरेर वा कहिलेकाहीँ साइरन बजाएर मानिसहरूलाई उठाउँथे। यसका कारण धेरैले रिसाएर गाली पनि गर्थे, तर त्यो नै उनीहरूको काम थियो।‎सुरुआती समयमा यिनीहरूले ढोकाको अगाडि उभिएर भन्थे, “उठ्नुहोस् साहेब, बिहान भइसक्यो…।” यसले अरू मानिसहरूको पनि निद्रा भङ्ग हुन्थ्यो, जसका कारण उनीहरूको पारिश्रमिक काटिन्थ्यो। एक जना ‘नॉकर अपर्स’ ले औसतमा ३५ देखि १०० जनासम्मलाई उठाउनुपर्थ्यो। यस समस्याबाट बच्न उनीहरूले ‘स्नफर आउटर’ नामक उपकरण प्रयोग गर्थे, जुन मूलतः ग्यास बत्ती निभाउन प्रयोग गरिन्थ्यो। यस पेशामा कम पारिश्रमिकमा वृद्ध पुरुष, प्रहरी कर्मचारी तथा गर्भवती महिलाहरू पनि संलग्न हुन्थे।‎प्रथम विश्वयुद्धका समयमा पनि बिहान सबेरै सडकमा यस्ता मानिसहरू देखिन्थे। कसैको हातमा लामो लठ्ठी हुन्थ्यो भने कसैको हातमा हथौडा। उनीहरूले कहिलेकाहीँ खोक्रो नलीमा साना कण भरेर झ्यालमा फ्याँक्थे वा लठ्ठीले झ्यालमा टकटक गरेर मानिसहरूलाई उठाउँथे। तर प्रश्न उठ्छ—अरूलाई उठाउनेहरू आफैँ कसरी यति चाँडै उठ्थे?‎वास्तवमा उनीहरूको विश्राम गर्ने तरिका फरक थियो। धेरैजसो समय उनीहरू रातभर जागै बस्ने गर्थे ताकि समयमै उठ्न सकून्। बिहान काम सकिएपछि उनीहरू घर फर्किएर दिनमा सुत्थे। साँझपछि उनीहरू सुत्दैनथे, किनकि यदि आफैँ ढिलो उठे भने अरूलाई पनि उठाउन सक्दैनथे।‎कडा जाडोको सामना गर्दै, अत्यन्त कम पैसामा काम गर्दा पनि उनीहरूले अपमान, गालीगलौज र कहिलेकाहीँ पानी खन्याएर दुःख दिइने व्यवहार सहनुपर्थ्यो। उनीहरूले आफ्ना मालिकहरूबाट पनि कुनै विशेष सम्मान पाउँदैनथे।‎आज हामी समयलाई आफ्नै नियन्त्रणमा ल्याइसकेका छौँ, तर त्यो समय बिर्सँदै गएका छौँ जब मानिसहरूलाई उठाउन मानिसकै सहारा लिनुपर्थ्यो। यो पेशा क्रमशः समाप्त भयो, यद्यपि १९७० को दशकसम्म उत्तर इङ्ग्ल्यान्डका केही सहरहरूमा यो प्रचलित थियो। आधुनिकतासँगै हामी ती मौन कर्मीहरूलाई बिर्स्यौँ, जसले वर्षौँसम्म रातभर जागेर अरूलाई उठाउने काम गरे।‎समयसँगै उनीहरू आज इतिहासमा हराइसकेका छन्। जसरी लोरीका गीतहरू हराए, त्यस्तै यी जगाउनेहरूको आवाज पनि हराएको छ। यदि समयलाई पछाडि फर्काउन सकिन्थ्यो भने, बिहानको रातो उज्यालोमा सायद अझै त्यो आवाज सुन्न सकिन्थ्यो—“उठ्नुहोस् साहेब, बिहान भइसक्यो…।”