हर्क साम्पांग प्रवृत्ति, संसदीय मर्यादा र नयाँ राजनीतिक शक्तिको चुनौती

–देवेन्द्र किशोर ढुँगाना

नेपालको संघीय संसद् यतिखेर केवल नीति निर्माणको थलो मात्र होइन, जनआक्रोश, राजनीतिक असन्तोष र व्यक्तिवादी शैलीको सार्वजनिक प्रदर्शनस्थल पनि बन्दै गएको छ। प्रतिनिधि सभामा श्रम संस्कृति पार्टीका सांसदहरू र सभामुखबीच देखिएको पछिल्लो टकरावले यही यथार्थलाई पुनः उजागर गरेको छ। विशेषतः पार्टी अध्यक्ष हर्क साम्पांगको शैली, अभिव्यक्ति र संसदीय व्यवहारले अहिलेको राजनीतिक बहसलाई तीव्र बनाएको छ। प्रश्न केवल एउटा सांसदको व्यवहारको होइन, लोकतान्त्रिक संस्थाप्रतिको दृष्टिकोण, संसदीय संस्कार र नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूको जिम्मेवारीबोधको पनि हो।
सभामुखले प्रतिनिधि सभा नियमावली २०७९ को नियम २० (झ) र २१ (क) उल्लेख गर्दै सांसदहरूलाई चेतावनी दिनु सामान्य प्रक्रियागत घटना मात्र होइन। त्यो संसद् संस्थामाथि भइरहेको चुनौतीप्रतिको औपचारिक प्रतिक्रिया पनि हो। नियम ३० अनुसार चेतावनी, नियम ३१ अनुसार बैठक कक्षबाट निष्कासन र नियम ३२ अनुसार निलम्बनसम्मको बाटो खुला रहन्छ। यस सन्दर्भमा हर्क साम्पांग र उनका सहकर्मीहरूले निरन्तर अवरोध, प्लेकार्ड प्रदर्शन र सभामुखको आदेश अवज्ञा जारी राखेमा उनीहरूमाथि कारबाहीको परिस्थिति बन्न सक्ने संकेत स्पष्ट देखिन्छ।
तर घटनाको गहिरो राजनीतिक अर्थ केवल नियम उल्लंघनमा सीमित छैन। यसको केन्द्रमा हर्क साम्पांग शैलीको राजनीति छ, यस्तो शैली जसले आफूलाई ‘जनताको असली आवाज’ भन्दै स्थापित गर्न खोज्छ, तर व्यवहारमा संस्थागत प्रक्रियालाई कमजोर पार्ने जोखिम बोकेको हुन्छ।
हर्क साम्पांग नेपाली राजनीतिमा परम्परागत राजनीतिक दलप्रति वितृष्णाको पृष्ठभूमिबाट उदाएका पात्र हुन्। धरानको स्थानीय राजनीतिबाट चर्चामा आएका उनी जनतामाझ ‘सिस्टमविरुद्ध बोल्ने नेता’ का रूपमा स्थापित भए। उनको भाषाशैली आक्रामक छ, प्रस्तुति असंयमित देखिन्छ र राजनीतिक अभिव्यक्ति भावनात्मक उत्तेजनाले भरिएको हुन्छ। यही शैलीले उनलाई लोकप्रिय पनि बनायो। तर संसद् सडक होइन। संसद् आक्रोश पोख्ने मञ्च मात्र होइन, तर्क, प्रक्रिया र संयमताको संस्थागत केन्द्र हो। त्यही सीमारेखा नबुझिँदा अहिलेको विवाद जन्मिएको हो।
संसद्मा प्रश्न उठाउनु सांसदको अधिकार हो। सरकारलाई जवाफदेही बनाउन खोज्नु लोकतन्त्रको आधारभूत आवश्यकता हो। तर संसदीय अभ्यासभित्रका नियम र प्रक्रियालाई अस्वीकार गरेर निरन्तर अवरोध सिर्जना गर्नु लोकतान्त्रिक प्रतिरोध होइन, संस्थागत असहिष्णुता हो। प्रधानमन्त्रीले उत्तर नदिएसम्म विरोध जारी राख्ने हर्क साम्पांगको चेतावनी राजनीतिक रूपमा आकर्षक सुनिन सक्छ, तर व्यवहारमा यसले संसद्लाई संवादको थलोभन्दा टकरावको रंगमञ्चमा रूपान्तरण गर्ने खतरा बढाउँछ।
यहाँ एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ , के हर्क साम्पांग वास्तवमै जनताको आवाज उठाइरहेका छन्, वा उनी निरन्तर चर्चामा रहने राजनीतिक पात्र हुन् ? पछिल्ला घटनाक्रम हेर्दा उनी संस्थालाई सुधार गर्नेभन्दा संस्थासँग टकराव गरेर आफूलाई “विद्रोही पात्र” का रूपमा प्रस्तुत गर्न बढी रुचि राख्छन् भन्ने आभास हुन्छ। संसद्मा बारम्बार नियम मिच्ने, सभामुखको निर्देशनलाई चुनौती दिने र प्रक्रियालाई उपेक्षा गर्ने प्रवृत्ति लोकतान्त्रिक अभ्यास होइन। त्यो अन्ततः अराजकताको औचित्य खोज्ने मनोविज्ञान हो।
राजनीतिमा विद्रोह आवश्यक हुन्छ, तर विद्रोहको पनि वैधानिक सीमा हुन्छ। लोकतन्त्र संस्थाभित्र बसेर सुधार गर्ने प्रणाली हो, संस्थालाई निष्प्रभावी बनाउने खेल होइन। संसद् पंगु बनाएर जनताको समस्या समाधान हुँदैन। उल्टै संसद् कमजोर हुँदा लोकतान्त्रिक संस्थाप्रति नै जनविश्वास घट्न जान्छ। यही कारण सभामुखको चेतावनीलाई केवल प्रक्रियागत कदमका रूपमा होइन, संसदीय मर्यादाको रक्षा गर्ने प्रयासका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
हर्क साम्पांग प्रवृत्तिको अर्को विरोधाभास पनि देखिन्छ। उनी आफूलाई “पुराना दलविरुद्धको विकल्प” भन्छन्, तर व्यवहारमा पुरानै राजनीतिक शैलीको पुनरावृत्ति गरिरहेका छन्। अराजक नाराबाजी, संस्थामाथि अविश्वास र भावनात्मक उत्तेजना नेपाली राजनीतिमा नयाँ कुरा होइन। विगतमा पनि यस्ता शैलीहरूले अल्पकालीन चर्चा पाए, तर दीर्घकालीन राजनीतिक विश्वास निर्माण गर्न सकेनन्। जनताले अहिले केवल चर्को आवाज होइन, परिणाम खोजिरहेका छन्।
यही सन्दर्भमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) को उदयलाई फरक दृष्टान्तका रूपमा हेर्न सकिन्छ। रास्वपाले पनि पुराना दलप्रतिको निराशाकै पृष्ठभूमिबाट उदय पायो। तर उसले प्रारम्भिक चरणमै संस्थागत राजनीति, वैकल्पिक नीतिगत बहस र प्रशासनिक सुधारको भाष्य निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो। यद्यपि रास्वपा स्वयं आलोचनामुक्त छैन, तर उसको उदयले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ — नेपाली मतदाता अब केवल नारामुखी राजनीति होइन, परिणाममुखी विकल्प खोजिरहेका छन्।
रास्वपाको लोकप्रियताको एउटा कारण यही हो, उसले “पुराना दलविरुद्धको आक्रोश” लाई “संस्थागत सुधार” सँग जोड्ने प्रयास गर्‍यो। जबकि हर्क साम्पांग शैलीको राजनीति धेरै हदसम्म व्यक्तिवादी र प्रतिक्रियात्मक देखिन्छ। व्यक्तिवादी राजनीति क्षणिक रूपमा चम्किन सक्छ, तर दीर्घकालीन राष्ट्रिय नेतृत्वको आधार बन्न कठिन हुन्छ। लोकतान्त्रिक प्रणालीमा संस्थाभन्दा व्यक्ति ठूलो हुन खोज्दा अन्ततः प्रणाली नै अस्थिर बन्छ।
समसामयिक नेपाली राजनीतिमा अहिले तीनवटा धार स्पष्ट देखिन्छन्। पहिलो, परम्परागत दलहरूको कमजोर हुँदै गएको नैतिक विश्वसनीयता हो। दोस्रो, नयाँ शक्तिहरूप्रति जनताको आशा। र तेस्रो, वैकल्पिक राजनीतिको नाममा बढ्दै गएको उत्तेजनात्मक प्रवृत्ति हो । यही तेस्रो प्रवृत्ति सबैभन्दा खतरनाक हुन सक्छ। किनकि यसले जनअसन्तोषलाई संस्थागत सुधारतर्फ होइन, निरन्तर अस्थिरतातर्फ धकेल्न सक्छ।
हर्क साम्पांग जस्ता पात्रहरूको लोकप्रियताको सामाजिक कारण पनि छ। जनतामा राज्यप्रतिको निराशा गहिरो छ। बेरोजगारी, भ्रष्टाचार, सेवा प्रवाहको कमजोरी र राजनीतिक संरक्षणवादले नागरिकमा आक्रोश पैदा गरेको छ। त्यही आक्रोशलाई चर्को भाषामा बोल्ने पात्रहरू लोकप्रिय बन्छन्। तर लोकप्रियता र राजनीतिक परिपक्वता एउटै कुरा होइन। लोकतन्त्रमा नेतृत्वको असली परीक्षा संस्थाभित्र बसेर समाधान दिन सक्ने क्षमताले हुन्छ।
यदि संसद्मा निरन्तर अवरोध जारी रह्यो भने सभामुखले नियमावलीअनुसार निष्कासन वा निलम्बनको कदम चाल्न सक्ने सम्भावना बलियो बन्दै जान्छ। त्यो अवस्था आएमा हर्क साम्पांगले आफूलाई ‘व्यवस्थाविरुद्ध लड्ने पात्र’ का रूपमा अझ प्रचार गर्न सक्छन्। तर दीर्घकालमा त्यसले उनको राजनीतिक विश्वसनीयतालाई नै कमजोर पार्न सक्छ। संसद्मा निर्वाचित भएर पुगेको प्रतिनिधिले संसद्कै प्रक्रियालाई अस्वीकार गर्न थाल्यो भने त्यो लोकतान्त्रिक विडम्बना बन्न जान्छ।
नेपाल अहिले संक्रमणकालीन राजनीतिक मनोविज्ञानबाट गुज्रिरहेको छ। पुराना दलप्रति निराशा छ, तर नयाँ शक्तिहरूको स्थायित्वप्रति पनि पूर्ण भरोसा बनिसकेको छैन। यस्तो अवस्थामा संयमित, नीतिमुखी र संस्थाप्रति उत्तरदायी राजनीति आवश्यक छ। आक्रोशले चुनाव जित्न मद्दत गर्न सक्छ, तर देश चलाउन पर्याप्त हुँदैन।
अन्ततः संसद् कुनै व्यक्तिको आत्मप्रदर्शनको रंगमञ्च होइन। त्यो जनादेशको साझा संस्था हो। त्यसलाई अवरुद्ध गरेर होइन, सुदृढ बनाएर मात्र लोकतन्त्र बलियो बन्न सक्छ। हर्क साम्पांग प्रवृत्तिले यदि यो सीमा बुझेन भने उनी क्षणिक चर्चाका पात्र त बन्न सक्छन्, तर दीर्घकालीन राष्ट्रिय राजनीतिको भरोसायोग्य शक्ति बन्न कठिन हुनेछ। नेपाली राजनीतिले अहिले चर्को आवाजभन्दा जिम्मेवार नेतृत्व खोजिरहेको छ।