आइजोल : म्यान्मारसँग जोडिएको अन्तर्राष्ट्रिय सीमाका कारण मिजोरम लामो समयदेखि भारतको पूर्वोत्तर क्षेत्रमा अवैध सामानको आवागमनका लागि संवेदनशील क्षेत्र रहँदै आएको छ। पछिल्लो समय चम्पाई जिल्लाको रुआन्तलाङ क्षेत्रमा करिब सत्र करोड उनान्नब्बे लाख भारतीय रुपैयाँ बराबरको विदेशी मूलको सुपारी र पोस्ता दाना बरामद भएपछि यस क्षेत्रबाट सञ्चालन भइरहेको तस्करीको परिमाण फेरि चर्चामा आएको छ।
असम राइफल्स, राजस्व आसूचना निर्देशनालय, प्रहरी र सीमा शुल्क विभागको संयुक्त कारबाहीमा एक लाख पच्चीस हजार किलोग्रामभन्दा बढी सुपारी तथा पच्चीस हजार चार सय चालीस किलोग्राम पोस्ता दाना बरामद गरिएको थियो।
यो घटना एक्लो होइन। पछिल्ला केही महिनामा मिजोरम तथा त्यससँग जोडिएका पूर्वोत्तर भारतका मार्गमा विदेशी मूलको सुपारी, लागुऔषध, चुरोट तथा अन्य प्रतिबन्धित सामान लगातार बरामद भइरहेका छन्। सरकारी निकायबाट सार्वजनिक भएका विवरणले यी घटनालाई छुट्टाछुट्टै तस्करीका घटनाभन्दा सीमा पारिको आपूर्तिदेखि स्थानीय गोदाम, ढुवानी र भारतका अन्य राज्यका बजारसम्म फैलिएको ठूलो सञ्जालको हिस्साका रूपमा हेर्नुपर्ने संकेत गर्छन्।
छ महिनामै लगातार ठूला बरामदगी
सन् दुई हजार छब्बीसको मेदेखि सेप्टेम्बरसम्मका प्रमुख कारबाही हेर्दा मिजोरममा तस्करीको चुनौतीको आकार स्पष्ट देखिन्छ।
मे महिनामा राजस्व आसूचना निर्देशनालयले मिजोरम र असममा करिब साठी हजार किलोग्राम विदेशी मूलको तस्करी गरिएको सुपारी बरामद गरेको थियो। सो घटनामा पाँच जना पक्राउ परेका थिए। अनुसन्धानका क्रममा सुपारी म्यान्मारबाट मिजोरमको सीमा हुँदै भारत भित्र्याइएको बताइएको थियो।
जुन महिनामा पूर्वोत्तर भारतमा विदेशी मूलका तस्करी गरिएका चुरोटका करिब एकहत्तर लाख खिल्ली बरामद भए। यसको अनुमानित मूल्य करिब चौध करोड भारतीय रुपैयाँ थियो। उक्त घटनामा चार जना पक्राउ परेका थिए। बरामद चुरोटमध्ये मिजोरमको जोखावतार क्षेत्रबाट मात्र पैँतालीस लाखभन्दा बढी खिल्ली बरामद गरिएको थियो।
त्यसै महिनामा प्रवर्तन निर्देशनालयले चम्पाईमा म्यान्मार मूलको सुपारी तस्करीसँग सम्बन्धित भनिएका नौ स्थानमा छापा मारेको थियो। प्रवर्तन निर्देशनालयको अनुसन्धानमा नौ सय सत्तरी करोड भारतीय रुपैयाँभन्दा बढीको कथित अपराधबाट आर्जित रकमबारे छानबिन गरिएको उल्लेख छ।
एजेन्सीका अनुसार म्यान्मारबाट सुपारी ल्याएर स्थानीय गोदाममा भण्डारण गर्ने र त्यसपछि नक्कली कागजातमार्फत त्यसलाई वैध स्थानीय कारोबारका रूपमा देखाउने प्रयास भएको आरोप छ।
जुलाईमा असम राइफल्स तथा राज्यका सम्बन्धित निकायले मिजोरममा चार छुट्टाछुट्टै अभियान सञ्चालन गरी चालीस टनभन्दा बढी तस्करी गरिएको सुपारी, दुई दशमलव अठार किलोग्राम मेथाम्फेटामाइन र चार सय अठसट्ठी ग्राम हेरोइन बरामद गरेका थिए। ती कारबाहीमा सात जना पक्राउ परेका थिए, जसमा दुई जना म्यान्मारका नागरिक थिए। बरामद सामानको कुल अनुमानित मूल्य चौध करोड बीस लाख भारतीय रुपैयाँभन्दा बढी बताइएको थियो।
अगस्टमा राजस्व आसूचना निर्देशनालयले मिजोरम र असमसँग सम्बन्धित अभियानमा करिब दस टन विदेशी मूलको सुपारी, एघार टन पोस्ता दाना र पन्ध्र किलोग्राम मेथाम्फेटामाइन बरामद गरेको थियो। मेथाम्फेटामाइनसम्बन्धी घटनामा तीन जना पक्राउ परेका थिए। एजेन्सीका अनुसार लागुऔषध म्यान्मारबाट चम्पाई–जोखावतार क्षेत्र हुँदै भारत भित्र्याइएको थियो।
सेप्टेम्बर तेइसदेखि चौबीससम्म गरिएको कारबाहीमा राजस्व आसूचना निर्देशनालयले चम्पाईको रुआन्तलाङ आसपासका तीन गोदामबाट एक लाख पच्चीस हजार छ सय असी किलोग्राम विदेशी मूलको सुपारी र पच्चीस हजार चार सय चालीस किलोग्राम पोस्ता दाना बरामद गर्‍यो।
यसै घटनासँग सम्बन्धित अर्को कारबाहीमा सोह्र हजार दुई सय सन्ताउन्न किलोग्राम पोस्ता दाना बोकेका दुई ट्रक नियन्त्रणमा लिइएका थिए र चार जना पक्राउ परेका थिए। दुवै अभियानमा बरामद सामानको कुल मूल्य करिब बीस करोड एकतीस लाख भारतीय रुपैयाँ रहेको बताइएको छ।
सीमा पार गर्नु मात्र होइन, पूरा आपूर्ति सञ्जाल
तस्करीको स्वरूप केवल म्यान्मारबाट भारतमा सामान छिराउने तहमा सीमित देखिँदैन। प्रवर्तन निर्देशनालयको अनुसन्धानअनुसार म्यान्मारबाट सुकेको सुपारी तियाउ नदी तथा जोखावतार–चम्पाई आसपासका सीमा क्षेत्र हुँदै भारत ल्याइन्थ्यो।
त्यसपछि स्थानीय सहयोगीमार्फत सुपारी गोदाममा भण्डारण गरिन्थ्यो र क्रमशः असमतर्फ पठाइन्थ्यो। अनुसन्धान एजेन्सीले केही घटनामा नक्कली विद्युतीय मार्गपत्र, झुटा कागजात तथा नक्कली खरिद अभिलेख प्रयोग गरी विदेशी सुपारीलाई स्थानीय कृषि उत्पादनका रूपमा देखाउने प्रयास गरिएको आरोप लगाएको छ।
त्यसपछि मिजोरमबाट बाहिर पठाउन मालवाहक तथा ढुवानी सञ्जाल प्रयोग हुने गरेको अनुसन्धानमा उल्लेख छ। जुलाईमा गरिएको प्रवर्तन निर्देशनालयको कारबाहीमा पनि म्यान्मारबाट मिजोरम, त्यसपछि असम र पश्चिम बंगाल तथा उत्तर प्रदेशसम्म फैलिएको भनिएको सञ्जालबारे अनुसन्धान भइरहेको बताइएको थियो।
एजेन्सीका अनुसार यस्तो सञ्जालमा आपूर्तिकर्ता, स्थानीय सूत्रधार, लगानीकर्ता, खरिदकर्ता र ढुवानी सञ्चालकले फरक–फरक भूमिका निर्वाह गर्ने गरेको आरोप छ।
यसले तस्करीलाई केवल सीमामा सक्रिय केही व्यक्तिको कारोबारका रूपमा होइन, विभिन्न तहमा विभाजित व्यावसायिक संरचनाका रूपमा बुझ्नुपर्ने देखाउँछ।
सुपारी तस्करीमा यति ठूलो पैसा किन?
सुपारी तस्करीको प्रमुख आर्थिक कारण विदेशी र घरेलु उत्पादनबीचको मूल्य अन्तर तथा भारतमा रहेको ठूलो बजार माग हो।
विदेशी मूलको सस्तो सुपारी भारतमा ल्याएर घरेलु बजारमा बेच्दा तस्करले मूल्य अन्तरबाट ठूलो आर्थिक लाभ लिन सक्छन्। प्रवर्तनकारी निकायहरूले पनि विदेशी सुपारीको अवैध आयातले घरेलु उत्पादक, वैध व्यापार र सरकारी राजस्वमा असर पार्ने बताउँदै आएका छन्।
यसको अर्को पक्ष भनेको वास्तविक उत्पत्ति लुकाउने प्रयास हो। अनुसन्धानमा नक्कली बिल, खरिद अभिलेख र अन्य कागजात प्रयोग गरिएको आरोपले तस्करीको कारोबार सीमापार आवागमनमा मात्र नभई कागजी कारोबार र ढुवानी व्यवस्थापनसम्म फैलिएको देखाउँछ।
अर्थात्, तस्करीको वास्तविक शक्ति सीमा पार गर्ने क्षमतामा मात्र होइन, सीमा पार गरिसकेको सामानलाई वैध व्यापारजस्तो देखाउन सक्ने संरचनामा पनि निर्भर हुन्छ।
भौगोलिक अवस्थाले थपिएको चुनौती
मिजोरमको म्यान्मारसँगको सीमा करिब पाँच सय दस किलोमिटर लामो छ। पहाडी तथा दुर्गम भूभाग, जंगल, नदी र सबै क्षेत्रमा समान सडक तथा निगरानी संरचना नहुनुले सीमा व्यवस्थापनलाई चुनौतीपूर्ण बनाएको छ।
सीमावर्ती क्षेत्रमा परम्परागत आवतजावत र वैध व्यापारको समेत उपस्थिति रहेकाले सुरक्षा निकायका लागि वैध आवागमन र अवैध गतिविधिबीच स्पष्ट छुट्याउनुपर्ने चुनौती रहन्छ।
यसकारण समस्या केवल तस्करी रोक्ने विषय होइन। वैध व्यापार, स्थानीय जनजीवन र सीमापार सामाजिक सम्बन्धलाई प्रभावित नगरी अवैध कारोबार नियन्त्रण गर्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण चुनौती हो।
लागुऔषध तस्करीसँग जोडिँदै अर्को जोखिम
मिजोरमको चुनौती सुपारी र अन्य उपभोग्य वस्तुको तस्करीमा मात्र सीमित छैन। म्यान्मारसँग जोडिएका मार्गबाट मेथाम्फेटामाइन, हेरोइनलगायत लागुऔषध पनि भारत भित्र्याइने घटनाहरू सार्वजनिक भएका छन्।
जुलाईमा दुई दशमलव अठार किलोग्राम मेथाम्फेटामाइन र चार सय अठसट्ठी ग्राम हेरोइन बरामद भएको थियो। अगस्टमा पन्ध्र किलोग्राम मेथाम्फेटामाइन बरामद भएको विवरण सार्वजनिक भयो।
यसले एउटै सीमाक्षेत्रमा फरक–फरक प्रकृतिका अवैध कारोबार सक्रिय हुन सक्ने देखाउँछ।
सुपारी तथा अन्य कृषि उत्पादनको तस्करी मुख्यतः आर्थिक लाभ र भन्सार तथा करसम्बन्धी छलिसँग सम्बन्धित हुन सक्छ। यसको विपरीत लागुऔषधको कारोबार संगठित अपराध, अवैध वित्तीय कारोबार र अन्तरदेशीय आपराधिक सञ्जालसँग जोडिने जोखिम बोकेको हुन्छ।
कारबाही भइरहे पनि तस्करी किन रोकिँदैन?
लगातार भइरहेको बरामदगीले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ—यदि सुरक्षा निकायले नियमित रूपमा ठूलो परिमाणमा सामान बरामद गरिरहेका छन् भने तस्करीको कारोबार किन पूर्ण रूपमा नियन्त्रणमा आउन सकेको छैन?
यसका पछाडि केही संरचनागत कारण देखिन्छन्।
पहिलो, कठिन भूगोल। नदी, जंगल र पहाडी क्षेत्रका कारण प्रत्येक सम्भावित बाटोमा निरन्तर निगरानी गर्न कठिन हुन्छ।
दोस्रो, उच्च आर्थिक लाभ। सस्तो विदेशी सामान र ठूलो घरेलु बजारबीचको मूल्य अन्तरले तस्करीलाई आर्थिक रूपमा आकर्षक बनाउँछ।
तेस्रो, बहुस्तरीय सञ्जाल। तस्करीमा सीमा पारिका आपूर्तिकर्तादेखि स्थानीय भण्डारणकर्ता, ढुवानीकर्ता, वित्तीय सहयोगी र अन्तिम खरिदकर्तासम्म फरक–फरक तह संलग्न हुन सक्छन्।
चौथो, नक्कली कागजातको प्रयोग। विदेशी सामानलाई वैध स्थानीय उत्पादनका रूपमा प्रस्तुत गर्न नक्कली बिल, खरिद अभिलेख र विद्युतीय मार्गपत्र प्रयोग गर्ने प्रयास भएको अनुसन्धान एजेन्सीहरूको दाबी छ।
पाँचौँ, मार्ग परिवर्तन गर्ने क्षमता। एउटा खेप पक्राउ परेपछि अर्को खेपका लागि बाटो, सवारीसाधन वा भण्डारणस्थल परिवर्तन गर्न सकिने भएकाले एउटा कारबाहीले सम्पूर्ण सञ्जाल समाप्त नहुन सक्छ।
अब चुनौती केवल सामान बरामद गर्ने होइन, सञ्जाल तोड्ने हो
मिजोरममा पछिल्ला महिनामा भएका कारबाहीले सुरक्षा निकाय सक्रिय रहेको देखाउँछन्। तर एकैपटक एक लाख पच्चीस हजार किलोग्रामभन्दा बढी सुपारी बरामद हुनु आफैँमा सीमा पारिको आपूर्ति र भारतभित्रको वितरण संरचना अझै सक्रिय रहेको संकेत हो।
त्यसैले अबको प्रभावकारी अनुसन्धान केवल ट्रक, गोदाम वा एउटा खेप नियन्त्रणमा लिनमा सीमित हुनु हुँदैन। बरु त्यसको स्रोत, लगानी, वित्तीय कारोबार, ढुवानी संयन्त्र, कागजात तयार गर्ने व्यक्ति र अन्तिम खरिदकर्तासम्म पुग्ने प्रयास महत्वपूर्ण हुन्छ।
प्रवर्तन निर्देशनालयको सम्पत्ति शुद्धीकरणसम्बन्धी अनुसन्धान यसै दिशामा अघि बढेको देखिन्छ। तस्करीबाट प्राप्त रकम कसरी परिचालन हुन्छ र वैध व्यापारको आवरणमा कसरी प्रवेश गराइन्छ भन्ने पत्ता लगाउन सकेमा मात्र सञ्जालको आर्थिक आधार कमजोर बनाउन सकिन्छ।
सीमावर्ती तस्करीको असर सीमामै रोकिन्न
मिजोरममा विदेशी सुपारीको अवैध आमदले घरेलु उत्पादक र वैध व्यवसायमा असर पार्न सक्छ। सरकारी राजस्वमा समेत असर पर्ने सम्भावना हुन्छ। त्यही भौगोलिक मार्गबाट लागुऔषधको आवागमन हुँदा समस्या अझ गम्भीर बन्न सक्छ।
यसको अर्थ सीमा क्षेत्रमा हुने तस्करीलाई केवल सीमा सुरक्षाको विषयका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त छैन। यसको प्रभाव अर्थतन्त्र, राजस्व, वैध व्यापार, संगठित अपराध र सार्वजनिक सुरक्षासम्म पुग्न सक्छ।
अन्ततः मिजोरममा देखिएको घटनाक्रमले एउटा महत्वपूर्ण तथ्यतर्फ संकेत गर्छ—तस्करीको वास्तविक सञ्जाल सीमारेखामा देखिनेभन्दा धेरै ठूलो हुन सक्छ।
सीमामा एउटा ट्रक पक्राउ पर्नु वा एउटा गोदामबाट ठूलो परिमाणमा सामान बरामद हुनु त्यस सञ्जालको एउटा तह मात्र हो। त्यसको पछाडि रहेको आपूर्ति, वित्त, भण्डारण, ढुवानी र बजारको संरचना पहिचान नगरेसम्म एउटा खेपको कारबाहीले अर्को खेपको सम्भावना समाप्त गर्दैन।
त्यसैले आगामी दिनमा प्रभावकारी रणनीतिको केन्द्रबिन्दु ‘कति सामान बरामद भयो?’ भन्ने प्रश्न मात्र नभई ‘त्यो सामान कहाँबाट आयो, कसले वित्तपोषण गर्‍यो, कसले ढुवानी गर्‍यो र अन्ततः कहाँ पुग्ने थियो?’ भन्ने प्रश्न बन्नुपर्ने देखिन्छ।
मिजोरमको पछिल्लो घटनाक्रमले सीमा सुरक्षालाई केवल सीमा चौकीमा तैनाथ सुरक्षाकर्मीको जिम्मेवारीका रूपमा होइन, वित्तीय अनुसन्धान, सूचना आदानप्रदान, कागजात परीक्षण, अन्तरराज्यीय समन्वय र अन्तरदेशीय आपराधिक सञ्जालको पहिचानसँग जोडिएको बहुआयामिक चुनौतीका रूपमा हेर्नुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ।