शिलाङ : प्रथम विश्वयुद्धमा बेलायतको पक्षबाट सेवा गरेका मेघालयका गारो समुदायका तीन सदस्यका चिहान माल्टामा पहिचान गरिएको छ। मेघालय विधानसभा अध्यक्ष थोमस ए. सङ्गमाको नेतृत्वमा गएको प्रतिनिधिमण्डलले पिएटा मिलिटरी सिमेट्रीमा यी चिहानहरू पहिचान गरी श्रद्धाञ्जली अर्पण गरेको हो।
यो खोजले मेघालयको इतिहासको एउटा महत्वपूर्ण अध्याय उजागर गरेको छ, जुन लामो समयदेखि आम मानिसको जानकारीबाट टाढा रहेको थियो। यसअघि उक्त कब्रिस्तानमा ६९औँ गारो लेबर कम्पनीका गारो सदस्यहरूमध्ये खेउ मारकको चिहान मात्र पहिचान भएको मानिन्थ्यो। खेउ मारकको मृत्यु १५ जुन १९१८ मा भएको थियो।
प्रतिनिधिमण्डलको हालैको भ्रमणका क्रममा अन्य तीन गारो सदस्य—एडिङ मारक, जोइन मारक र सङ्जिम सङ्गमा—का चिहान पनि पहिचान गरिएका छन्। एडिङ मारक र जोइन मारकको मृत्यु १० जुन १९१८ मा भएको थियो भने सङ्जिम सङ्गमाको मृत्यु १९ जुन १९१८ मा भएको थियो।

मित्रराष्ट्रलाई सहयोग गर्न गएका थिए गारो श्रमिक
प्रथम विश्वयुद्ध सन् १९१४ देखि १९१८ सम्म चलेको थियो। त्यस समयमा ब्रिटिश साम्राज्यले भारतबाट ठूलो संख्यामा सैनिकका साथै श्रमिक तथा सहायक कर्मचारीहरू पनि भर्ती गरेको थियो। तत्कालीन असम क्षेत्रका गारो समुदायका मानिसहरूलाई पनि युद्धसँग सम्बन्धित विभिन्न कामका लागि संगठित गरिएको थियो।
६९औँ गारो लेबर कम्पनी यस्तै श्रमिक एकाइहरूमध्ये एक थियो। यसको मुख्य काम प्रत्यक्ष रूपमा युद्धभूमिमा लड्नु नभई मित्रराष्ट्रका सैन्य अभियानलाई आवश्यक श्रम उपलब्ध गराउनु थियो। यी श्रमिकहरूले सडक निर्माण तथा मर्मत, सामान ढुवानी र अन्य लजिस्टिक कार्यमा योगदान दिएका थिए।

प्रथम विश्वयुद्धमा माल्टा किन महत्वपूर्ण थियो?
भूमध्यसागरमा अवस्थित माल्टा प्रथम विश्वयुद्धका बेला ब्रिटिश साम्राज्यका लागि रणनीतिक रूपमा अत्यन्त महत्वपूर्ण स्थान थियो। युरोप, उत्तर अफ्रिका र पश्चिम एसियाबीचका समुद्री मार्गका कारण यहाँ सैन्य तथा चिकित्सकीय गतिविधिहरू पनि महत्वपूर्ण थिए।
युद्धका क्रममा ठूलो संख्यामा सैनिक तथा सहायक कर्मचारीहरूलाई माल्टा ल्याइएको थियो। पिएटा मिलिटरी सिमेट्री पनि त्यस युद्धकालीन इतिहासको महत्वपूर्ण स्मारक हो। राष्ट्रमण्डल युद्ध समाधि आयोगसँग सम्बन्धित यस कब्रिस्तानमा विभिन्न देश तथा क्षेत्रबाट आएका, ब्रिटिश साम्राज्य र मित्रराष्ट्रहरूको युद्ध प्रयासमा योगदान गरेका व्यक्तिहरूका चिहान रहेका छन्।

इतिहासको बिर्सिएको अध्यायसँग जोडिएको नयाँ जानकारी
मेघालयको प्रतिनिधिमण्डलका लागि यी चिहानहरूको पहिचान केवल ऐतिहासिक खोज मात्र नभई राज्यका मानिसहरूलाई आफ्ना पुर्खाहरूको योगदानसँग जोड्ने अवसर पनि हो।
विधानसभा अध्यक्ष थोमस ए. सङ्गमाले प्रतिनिधिमण्डलले माल्टामा तीन गारो व्यक्तिका चिहान सफलतापूर्वक पहिचान गरेको बताएका छन्। उनका अनुसार, यी व्यक्तिहरूलाई प्रथम विश्वयुद्धका क्रममा मित्रराष्ट्रहरूलाई सहयोग गर्न त्यहाँ पठाइएको थियो।
उनले युद्धमा ज्यान गुमाएका गारो समुदायका मानिसहरूप्रति श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दै यो यात्रा मेघालयका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण रहेको बताए। उनका अनुसार, यसबाट योगदान र बलिदान लामो समयसम्म व्यापक रूपमा बाहिर आउन नसकेका व्यक्तिहरूका चिहान पहिचान गर्न सम्भव भएको छ।

भारतको योगदानको पनि एउटा हिस्सा
प्रथम विश्वयुद्धको इतिहासलाई प्रायः युरोपका युद्धभूमिको सन्दर्भमा हेरिन्छ। तर ब्रिटिश भारतले पनि यस युद्धमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो। भारतीय सैनिक तथा श्रमिकहरूले युरोप, पश्चिम एसिया र अन्य युद्धक्षेत्रमा ब्रिटिश युद्ध प्रयासमा योगदान दिएका थिए।
गारो लेबर कम्पनीको कथा यही व्यापक भारतीय योगदानको एउटा क्षेत्रीय अध्याय हो। माल्टामा थप तीन चिहान पहिचान हुनुले युद्धका क्रममा पूर्वोत्तर भारतका दुर्गम समुदायका मानिसहरू पनि विश्वव्यापी द्वन्द्वका घटनासँग जोडिएका थिए भन्ने देखाउँछ।
यस्ता दस्तावेज र कब्रिस्तानहरू आज इतिहासकारहरूका लागि प्रथम विश्वयुद्धको प्रभाव भारतका विभिन्न समुदाय र क्षेत्रसम्म कसरी पुगेको थियो भन्ने बुझ्न महत्वपूर्ण माध्यम बनेका छन्।

प्रतिनिधिमण्डलमा को-को सहभागी थिए?
मेघालयको प्रतिनिधिमण्डलमा विधानसभा उपाध्यक्ष लिमिसन डी. सङ्गमा, उपमुख्य सचेतक रोनी वी. लिङ्दोह, मेघालय पर्यटन विकास निगमका अध्यक्ष मार्थोन जे. सङ्गमा, विधानसभा सचिव माल्थस एस. सङ्गमा र उपसचिव राजा खरपुरी सहभागी थिए।
यी चिहानहरूको पहिचानले मेघालयको इतिहास, गारो समुदायको विश्वव्यापी युद्धकालीन योगदान र प्रथम विश्वयुद्धमा भारतको भूमिकाबीच रहेको महत्वपूर्ण ऐतिहासिक सम्बन्धलाई उजागर गरेको छ।