देवेन्द्र के ढुङगाना

क्षिण एशियाको सांगीतिक इतिहासमा केही स्वर यस्ता छन्, जसले केवल मनोरञ्जन मात्र होइन, भूगोल, राजनीति र पहिचानका सीमाहरूलाई समेत चुनौती दिएका छन्। त्यही स्वरमध्ये एक हो आशा भोसले – एक यस्तो नाम, जसले दशकौंसम्म बदलिँदो समय, प्रविधि र दर्शकको रुचिसँगै आफूलाई पुनःनिर्माण गर्दै आयो। हालै आयोजित भर्चुअल कार्यक्रम “साउथ एशियन बेट्स : रेमेम्बेरिंग आशा भोसले , रेइमेजिनिंग ए रीजन” ले यही सत्यलाई फेरि एकपटक उजागर गर्‍यो—आशा भोसले कुनै एक देशकी मात्र गायिका होइनन्, उनी समग्र दक्षिण एशियाको साझा सांस्कृतिक सम्पदा हुन्।
नेपाल, भारत, पाकिस्तान, बंगलादेश र श्रीलंकाका कलाकारहरू एउटै डिजिटल मञ्चमा उभिएर उनलाई सम्झनु आफैंमा प्रतीकात्मक घटना हो। राजनीतिक तनाव, ऐतिहासिक विभाजन र सीमावार अविश्वासका बाबजुद, संगीतले कसरी मानिसहरूलाई जोड्न सक्छ भन्ने यसको सशक्त उदाहरण हो। कार्यक्रममा सहभागी कलाकारहरूले केवल स्मरण मात्र गरेनन्, उनीहरूको गायन शैलीलाई पुनःव्याख्या गर्दै आजको सन्दर्भमा पुनर्जीवित गर्ने प्रयास पनि गरे। यसले देखाउँछ, आशा भोसलेको प्रभाव स्थिर छैन, यो निरन्तर विकसित हुँदै गएको जीवित परम्परा हो।
यस कार्यक्रममा उठाइएको एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न थियो- के एउटा आवाज साँच्चै सीमाना नाघ्न सक्छ? बंगलादेशी पत्रकार नजीबा बशरले भनेझैं, राजनीति सीमाना कोर्छ, तर संस्कृति त्यसलाई अस्वीकार गर्छ। आशा भोसलेले विभिन्न भाषाहरूमा गाएर केवल शब्द उच्चारण गरिनन्, ती भाषाहरूलाई आत्मसात् गरिन्। यही कारणले उनका गीतहरू भारतमा मात्र होइन, नेपालका रेडियो स्टेशनहरू, पाकिस्तानका कन्सर्टहरू, वा बंगलादेशका सांगीतिक समारोहहरूमा समान रूपमा गुन्जिन्छन्।
उनको गायनको सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्ष भनेको बहुमुखी प्रतिभा हो। शास्त्रीय, पप, गजल, क्याबरेदेखि लोकधुनसम्म,उनले कुनै पनि शैलीलाई आत्मविश्वासका साथ प्रस्तुत गरिन्। यही सन्दर्भमा लता मंगेशकर सँगको तुलना पनि अर्थपूर्ण देखिन्छ। जहाँ लता मंगेशकरलाई दिव्य र शुद्धताको प्रतीक मानिन्छ, त्यहाँ आशा भोसलेलाई प्रयोगशीलता, साहस र भावनात्मक निकटताको प्रतिनिधि मानिन्छ। यी दुई स्वरहरूले मिलेर दक्षिण एशियाली संगीतलाई गहिरो र व्यापक बनाएका छन्, तर आशा भोसलेको विशेषता भनेको सीमाना तोड्ने उनको प्रवृत्ति हो।
कार्यक्रममा सहभागी पाकिस्तानी कलाकार जावद अहमद र अन्य वक्ताहरूले पनि यही कुरा दोहोर्‍याए- आशा भोसलेको स्वरले त्यो दूरी पार गरेको छ, जुन पासपोर्टहरूले कहिल्यै गर्न सक्दैनन्। डिजिटल युगमा त यो प्रभाव अझ बढेको छ। पहिले रेडियो र चलचित्रमार्फत फैलिएको उनका गीतहरू आज स्ट्रिमिङ प्लेटफर्महरू र सामाजिक सञ्जालमार्फत नयाँ पुस्तासम्म पुगिरहेका छन्। यसले उनको विरासतलाई केवल सुरक्षित मात्र राखेको छैन, पुनःसृजना पनि गरिरहेको छ।
सांगीतिक निरन्तरताको दृष्टिले हेर्दा, आशा भोसले एउटा पुल जस्तै देखिन्छिन्- अतीत र वर्तमानबीच, परम्परा र आधुनिकताबीच। श्रीलंकाली पप जोडीसँग उनका सहकार्यहरू वा विभिन्न भाषामा गाइएका गीतहरूले देखाउँछन्, सांगीतिक आदानप्रदान कुनै नयाँ प्रक्रिया होइन, बरु पुरानै परम्पराको निरन्तरता हो। फरक यति मात्र हो, आजको प्रविधिले यसलाई अझ सजिलो र द्रुत बनाएको छ।
तर यो सबै सकारात्मक पक्षसँगै एउटा चुनौती पनि जोडिएको छ। आजको एल्गोरिद्म-निर्भर संगीत उद्योगमा कलाकारहरू केवल सिर्जनशीलता मात्र होइन, दृश्यता र बजारसँग पनि जुधिरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा आशा भोसलेको उदाहरण प्रेरणादायी देखिन्छ, उनी केवल समयसँग बगेनन्, समयलाई नै आफ्नो अनुकूल बनाइन्। यही कारणले उनका गीतहरू “कालजयी” भनिन्छन्, किनभने ती कुनै एक युगमा सीमित छैनन्।
अन्ततः, उक्त भर्चुअल कार्यक्रमको सामूहिक गायन “अभी न जाओ छोड़ कर” केवल एउटा गीतको प्रस्तुति थिएन, बरु एउटा सन्देश थियो। इन्टरनेटको ढिलाइका कारण असामञ्जस्यपूर्ण देखिएको त्यो गायन वास्तवमा दक्षिण एशियाको यथार्थ झल्काउँछ—विविधता, फरकपन र कहिलेकाहीँ असमञ्जस्य, तर अन्ततः एउटै लयमा जोडिने प्रयास गर्छ।
आशा भोसलेको विरासत यही हो- विभिन्न आवाजहरूलाई एउटै धुनमा जोड्ने क्षमता। उनी केवल एक कलाकार होइनन्, एउटा सांस्कृतिक सेतु हुन्, जसले दक्षिण एशियालाई बारम्बार सम्झाउँछ—सीमाना राजनीतिक हुन सक्छ, तर संगीत सधैं साझा हुन्छ।