जानौँ बाल दिवसको इतिहास र महत्त्व

सिलगढी(द रिपब्लिक ब्युरो): भारतमा प्रत्येक वर्ष नोभेम्बर चौध तारिखका दिन बाल दिवस मनाइन्छ। यो दिन देशका प्रथम प्रधानमन्त्री पण्डित जवाहरलाल नेहरूको जन्मजयन्तीका रूपमा पनि विशेष महत्त्व राख्छ। बालबालिकाप्रति उहाँको गहिरो स्नेह, आत्मीयता र प्रेमका कारण उनीहरूले उहाँलाई मायाले ‘चाचा नेहरू’ भनेर सम्बोधन गर्थे। यही स्नेहपूर्ण सम्बोधनले उहाँलाई बालबालिकामाझ विशिष्ट पहिचान दिलाएको थियो। उहाँको जन्मदिनलाई बाल दिवसका रूपमा मनाउनुको उद्देश्य केवल एक महान् नेतालाई स्मरण गर्नु मात्र होइन, बालबालिकाको अधिकार, शिक्षा, संरक्षण र उज्ज्वल भविष्यप्रति समाजलाई सचेत बनाउनु पनि हो।
भारतको लोकतान्त्रिक विकास, औद्योगिक प्रगति, वैज्ञानिक अनुसन्धान, प्राविधिक आविष्कार तथा अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान निर्माणमा जवाहरलाल नेहरूको भूमिका विशेष रूपमा उल्लेखनीय मानिन्छ। तर उहाँको व्यक्तित्वको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष बालबालिकाप्रतिको गहिरो प्रेम पनि थियो। उहाँ बालबालिकालाई परिवार र समाजको एउटा हिस्साका रूपमा मात्र होइन, राष्ट्रको भविष्यको आधारका रूपमा हेर्नुहुन्थ्यो। उहाँको विश्वास थियो कि कुनै पनि देशको भविष्य त्यस देशले आफ्ना बालबालिकाको पालनपोषण कसरी गर्छ, उनीहरूलाई कस्तो शिक्षा दिन्छ र कस्ता संस्कारमा हुर्काउँछ भन्ने कुरामा निर्भर हुन्छ।
जवाहरलाल नेहरूको जन्म सन् अठार सय उनान्नब्बे नोभेम्बर चौध तारिखका दिन इलाहाबादमा भएको थियो। उहाँका पिता मोतीलाल नेहरू तत्कालीन समयका प्रतिष्ठित कानुन व्यवसायी हुनुहुन्थ्यो भने आमा स्वरूपरानी धार्मिक तथा पारिवारिक मूल्य र मान्यतामा विश्वास राख्नुहुन्थ्यो। सम्पन्न र शिक्षित परिवारमा जन्मिए पनि नेहरूको व्यक्तित्वमा भारतीय संस्कृति र आधुनिक तथा प्रगतिशील विचारधाराको सुन्दर समन्वय देखिन्थ्यो।
करिब पन्ध्र वर्षको उमेरमा उहाँ उच्च शिक्षाका लागि बेलायत जानुभयो। त्यहाँ उहाँले ह्यारो विद्यालय, क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयअन्तर्गतको ट्रिनिटी कलेज तथा लन्डनमा कानुन र अर्थशास्त्रसम्बन्धी शिक्षा हासिल गर्नुभयो। विदेशमा बिताएका वर्षहरूले उहाँको चिन्तन, राजनीतिक दृष्टिकोण र बौद्धिक विकासमा गहिरो प्रभाव पारे। यही अवधिमा उहाँले अन्तर्राष्ट्रिय राजनीति, लोकतान्त्रिक मूल्य–मान्यता र भारतको स्वतन्त्रता आन्दोलनसँग सम्बन्धित विभिन्न विचारधाराबारे बुझ्ने अवसर प्राप्त गर्नुभयो।
सन् उन्नाइस सय बाह्रमा भारत फर्किएपछि उहाँले इलाहाबाद उच्च अदालतमा कानुन व्यवसायीका रूपमा काम सुरु गर्नुभयो। तर विस्तारै उहाँको रुचि राष्ट्रिय आन्दोलनतर्फ आकर्षित हुँदै गयो। महात्मा गान्धीका विचार र नेतृत्वबाट प्रभावित भएर उहाँ भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसका सक्रिय सदस्य बन्नुभयो र स्वतन्त्रता आन्दोलनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्न थाल्नुभयो। रौलेट ऐनको विरोध, असहयोग आन्दोलन, नुन सत्याग्रह र भारत छोडो आन्दोलनलगायत विभिन्न आन्दोलनमा सहभागी भएका कारण उहाँले पटक–पटक जेल जीवन बिताउनुपर्‍यो। उहाँले आफ्नो जीवन भारतको स्वतन्त्रता सङ्घर्षमा समर्पित गर्नुभएको थियो।
सन् उन्नाइस सय सैंतालीस अगस्ट पन्ध्र तारिखमा भारत स्वतन्त्र भयो र जवाहरलाल नेहरू देशको प्रथम प्रधानमन्त्री बन्नुभयो। स्वतन्त्रतापछि उहाँसामु राजनीतिक रूपमा स्वतन्त्र मात्र नभई आर्थिक, वैज्ञानिक, शैक्षिक र औद्योगिक दृष्टिले समेत आत्मनिर्भर राष्ट्र निर्माण गर्ने चुनौती थियो। उहाँले वैज्ञानिक सोच, आधुनिक शिक्षा, औद्योगिकीकरण, अनुसन्धान र प्राविधिक विकासलाई विशेष प्राथमिकता दिनुभयो। उहाँको कार्यकालमा उच्च शिक्षा तथा वैज्ञानिक अनुसन्धानका संस्थाहरूको विकास, ठूला औद्योगिक प्रतिष्ठानहरूको स्थापना र आधुनिक भारतको पूर्वाधार निर्माणमा विशेष जोड दिइयो।
अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा पनि नेहरूले शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व, उपनिवेशवादको विरोध, विश्वशान्ति र राष्ट्रहरूबीच समानताको सिद्धान्तलाई समर्थन गर्नुभयो। शीतयुद्धका क्रममा उहाँ कुनै पनि सैन्य गठबन्धनमा सहभागी हुनुको सट्टा स्वतन्त्र परराष्ट्र नीति र असंलग्नताको पक्षमा उभिनुभयो। उहाँको विश्वास थियो कि विश्वमा शान्ति र सहयोगबिना मानव सभ्यताको समुचित विकास सम्भव छैन।
यति धेरै राजनीतिक र राष्ट्रिय जिम्मेवारीका बीच पनि बालबालिकाप्रतिको उहाँको प्रेम सधैँ विशेष रह्यो। उहाँ जहाँ जानुहुन्थ्यो, त्यहाँ बालबालिकासँग भेटघाट गर्न र उनीहरूसँग समय बिताउन रुचाउनुहुन्थ्यो। बालबालिकामाझ उहाँको उपस्थिति अत्यन्त सहज र आत्मीय हुन्थ्यो। उहाँ उनीहरूसँग औपचारिकताभन्दा पनि मित्रवत् व्यवहार गर्नुहुन्थ्यो। यही कारण बालबालिकाले उहाँलाई मायाले ‘चाचा नेहरू’ भनेर सम्बोधन गर्न थाले। यो सम्बोधन कुनै राजनीतिक पद वा सरकारी निर्णयका कारण स्थापित भएको थिएन, बरु बालबालिकाको मनमा उहाँप्रति विकसित भएको प्रेम र विश्वासको परिणाम थियो।
नेहरू बालबालिकालाई कुनै पनि राष्ट्रको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति मान्नुहुन्थ्यो। उहाँको एउटा प्रसिद्ध भनाइ छ, “आजका बालबालिकाले नै भोलिको भारत निर्माण गर्नेछन्। हामीले उनीहरूको पालनपोषण कसरी गर्छौँ, त्यसैमा देशको भविष्य निर्भर हुन्छ।” यस भनाइमा बालबालिकाको शिक्षा, स्वास्थ्य, सुरक्षा र व्यक्तित्व विकासप्रतिको उहाँको दृष्टिकोण स्पष्ट रूपमा अभिव्यक्त भएको छ।
दूरदर्शन अभिलेखालयमा सुरक्षित ‘बच्चों के बीच चाचा नेहरू’ अर्थात् ‘बालबालिकामाझ चाचा नेहरू’ शीर्षकको एउटा चलचित्रमा बालबालिकासँग बिताएका उहाँका आत्मीय क्षण र जन्मदिन मनाएका दृश्यहरू देख्न सकिन्छ। यी दृश्यहरूले उहाँको व्यक्तित्वको मानवीय पक्षलाई उजागर गर्छन्, जहाँ प्रधानमन्त्रीको औपचारिक परिचयभन्दा माथि उठेर बालबालिकामाझ एक स्नेही अभिभावकको रूप देखिन्छ।
बालबालिकाप्रतिको उहाँको स्नेहसँग जोडिएको एउटा रोचक प्रसङ्ग पनि प्रचलित छ। भनिन्छ, एकपटक एउटा बालकले उहाँसामु आफ्नो हस्ताक्षर पुस्तिका राखेर हस्ताक्षर गरिदिन अनुरोध गर्‍यो। नेहरूले त्यस पुस्तिकामा हस्ताक्षर गरिदिनुभयो। तर बालकले हेर्दा त्यसमा मिति लेखिएको थिएन। उसले तुरुन्तै भन्यो, ‘तपाईंले त मिति लेख्नुभएकै छैन।’ त्यसपछि नेहरूले उर्दू अङ्कमा त्यहाँ मिति लेखिदिनुभयो। यो सानो प्रसङ्गले बालबालिकासँग उहाँको सहज व्यवहार र उनीहरूका सानातिना कुरालाई समेत महत्त्व दिने स्वभावलाई प्रतिबिम्बित गर्छ।
सन् उन्नाइस सय चौंसट्ठी मे सत्ताइस तारिखमा जवाहरलाल नेहरूको निधन भयो। उहाँको निधनपछि पनि बालबालिकाप्रतिको उहाँको प्रेम र विचारहरू भारतीय समाजको सामूहिक स्मृतिको हिस्सा बनिरहे। यसअघि उहाँको जन्मदिनलाई बाल दिवसका रूपमा मनाउने गरिन्थ्यो। उहाँको निधनपछि भारतमा नोभेम्बर चौध तारिखलाई औपचारिक रूपमा बाल दिवसका रूपमा मनाउने परम्परा स्थापित भयो। यसअघि भारतमा नोभेम्बर बीस तारिखका दिन विश्व बाल दिवसको अवसरमा बाल दिवस मनाइन्थ्यो। पछि नेहरूको जन्मजयन्तीलाई यस उत्सवसँग जोडेर बालबालिकाप्रतिको उहाँको विशेष स्नेहलाई सम्मान दिइयो।
आज बाल दिवस केवल समारोह, सांस्कृतिक कार्यक्रम र मिठाई वितरणमा सीमित रहनु हुँदैन। यो दिन हामीलाई आत्मसमीक्षा गर्ने अवसर पनि प्रदान गर्छ। के देशका प्रत्येक बालबालिकाले समान शिक्षाको अवसर पाइरहेका छन्? के उनीहरू कुपोषण, बालश्रम, बालविवाह, हिंसा र शोषणबाट सुरक्षित छन्? के ग्रामीण र सहरी क्षेत्रका बालबालिकाले समान अवसर प्राप्त गरिरहेका छन्? के प्रत्येक बालबालिकाले आफ्नो प्रतिभा विकास गर्न उपयुक्त वातावरण पाइरहेका छन्?
बाल दिवसको वास्तविक सार्थकता त्यतिबेला मात्र स्थापित हुनेछ, जब बालबालिकालाई भविष्यका नागरिकका रूपमा मात्र नभई वर्तमानका अधिकारसम्पन्न नागरिकका रूपमा पनि स्वीकार गरिनेछ। उनीहरूका लागि गुणस्तरीय शिक्षा, पौष्टिक आहार, स्वास्थ्य सेवा, सुरक्षित वातावरण र आफ्ना विचार अभिव्यक्त गर्ने अवसर सुनिश्चित गरिनुपर्छ। बालअधिकारको संरक्षण गर्नु सरकारको मात्र जिम्मेवारी होइन, परिवार, विद्यालय, समाज र प्रत्येक नागरिकको पनि समान दायित्व हो।
जवाहरलाल नेहरूलाई ‘चाचा’ भनिनुको पछाडि बालबालिकाको स्वाभाविक प्रेम र विश्वास थियो। यही सम्बोधन उहाँको व्यक्तित्वको यस्तो पहिचान बन्यो, जसले प्रधानमन्त्रीको पद र राजनीतिक जीवनको सीमाभन्दा धेरै पर पुगेर जनमानसमा स्थायी स्थान बनायो। उहाँको जीवनबाट आज पनि यही शिक्षा प्राप्त गर्न सकिन्छ कि बालबालिकालाई दिइने प्रेम, शिक्षा, संस्कार र उचित अवसर नै कुनै पनि राष्ट्रको भविष्य निर्माण गर्ने आधार हुन्।
त्यसैले नोभेम्बर चौध तारिख नेहरूको जन्मजयन्ती मनाउने दिन मात्र होइन, प्रत्येक बालबालिकाको सपना, अधिकार र सम्भावनाको सम्मान गर्ने अवसर पनि हो। कुनै पनि देशको वास्तविक समृद्धिको मूल्याङ्कन त्यहाँका अग्ला भवन, उद्योगधन्दा र आर्थिक उपलब्धिका आधारमा मात्र गरिनु हुँदैन, बरु त्यस देशका बालबालिका कति सुरक्षित, शिक्षित, स्वस्थ र खुसी छन् भन्ने कुराले पनि राष्ट्रको वास्तविक प्रगति निर्धारण गर्छ। यही नै ‘चाचा नेहरू’प्रतिको सच्चा श्रद्धाञ्जली र बाल दिवसको वास्तविक सन्देश हो।