नयाँ दिल्ली: “यस देशका लाखौं सर्वसाधारण पुरुष र महिलाहरू जसले साना व्यवसायहरू चलाउँछन्, अर्थतन्त्रमा उनीहरूको ठूलो योगदानको बावजुद, औपचारिक रूपमा संस्थागत वित्तको पहुँचभन्दा बाहिर छन्। मुद्रा विपन्नहरूलाई वित्तपोषण गर्न हाम्रो नवप्रवर्तन हो।” -प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी

प्रधानमन्त्री मुद्रा योजना (पीएमएमवाई), प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीद्वारा ८ अप्रेल २०१५ मा शुरू गरिएको, गैर-कर्पोरेट, गैर-कृषि साना र लघु उद्यमहरूलाई १० लाखसम्म ऋण प्रदान गरेर सशक्त बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। आकांक्षी उद्यमीहरूलाई समर्थन गर्न, अर्थमन्त्रीले २३ जुलाई २०२४ मा केन्द्रीय बजेट २०२४-२५ मा ऋण सीमालाई २० लाख रुपियाँमा बढाउने घोषणा गरे। यो नयाँ सीमा अक्टोबर २४, २०२४ देखि लागू भयो।

यस घोषणाले तरुण वर्ग अन्तर्गत पहिले कर्जा लिएका र सफलतापूर्वक चुक्ता गर्नेहरूका लागि मात्रै नयाँ कर्जा वर्ग, तरुण प्लस ल्याएको छ, उनीहरूलाई १० लाखदेखि २० लाखसम्मको ऋण उपलब्ध गराउने सुविधा छ उपलब्ध। थप रूपमा, माइक्रो इकाइहरूको लागि क्रेडिट ग्यारेन्टी कोष (सीजीएफएमयु) ले अब यी परिष्कृत ऋणहरूको लागि ग्यारेन्टी कभरेज प्रदान गर्नेछ, जसले भारतमा बलियो उद्यमशीलता इको-सिस्टम पालनपोषण गर्न सरकारको प्रतिबद्धतालाई अझ बलियो बनाउँछ।

मुद्रा योजना

मुद्रा ३ अर्थात् माइक्रो युनिट्स डेभलपमेन्ट एण्ड रिफाइनान्स एजेन्सी लिमिटेड, पीएमएमवाई अन्तर्गत लघु एकाइ उद्यमहरूको विकास र पुनर्वित्तको लागि भारत सरकारले स्थापना गरेको वित्तीय संस्था हो। पीएमएमवाईले सामाजिक-आर्थिक रूपमा विपन्नहरूलाई वित्तीय समावेशीकरण र समर्थन प्रदान गर्ने लक्ष्य राखेको छ। पीएमएमवाईले लाखौं जनताको सपना र आकांक्षासँगै आत्मसम्मान र स्वतन्त्रताको भावना दिएको छ।

मुद्रा योजनाको आवश्यकता

भारत उत्साह र आकांक्षाले भरिएको युवा देश हो। देशको आर्थिक इको-सिस्टममा विद्यमान खाडलहरूलाई नयाँ युगको समाधान प्रदान गर्नसक्ने यो अभिनव उत्साहलाई सदुपयोग गर्नु भारतको विकासको लागि महत्त्वपूर्ण छ। भारतमा उद्यमशीलताको सुप्त सम्भावनालाई उपयोग गर्ने आवश्यकतालाई स्वीकार गर्दै केन्द्र सरकारले प्रधानमन्त्री मुद्रा योजना शुरु गरेको छ।

मुद्रा ऋण: श्रेणीहरू

पीएमएमवाई अन्तर्गत २० लाख सम्मको ऋण सदस्य ऋण दिने संस्थाहरू (एमएलआईहरू) जस्तै अनुसूचित वाणिज्य ब्यांकहरू, क्षेत्रीय ग्रामीण ब्यांकहरू (आरआरबीहरू), लघु आर्थिक ब्यांकहरू (एसएफबीहरू), गैर-ब्यांकिङ वित्तीय कम्पनीहरू (एनबीएफसीहरू), माइक्रो फाइनान्स संस्थाहरू द्वारा प्राप्त गर्न सकिन्छ। (एफएफआईहरू) आदि धितो मुक्त ऋण दिइन्छ। यी ऋण उत्पादन, व्यापार तथा सेवा क्षेत्र र कृषिमा आयआर्जनका लागि दिइन्छ।

अब ‘शिशु’, ‘किशोर’ ‘तरुण’ र ‘तरुण प्लस’ गरी चार विधामा मुद्रा ऋण उपलब्ध गराइनेछ। यसले उधारकर्ताहरूको विकास चरण र वित्तिय आवश्यकताहरू प्रतिबिम्बित गर्दछ: –

• शिशु: रु ५०,०००/- सम्मको ऋण उपलब्ध छ
• किशोर: रु ५०,०००/- देखि रु ५ लाख सम्मको ऋण उपलब्ध छ।
• तरुण: रु ५ लाखदेखि १० लाखसम्मको ऋण समेट्छ
• तरुण प्लस: १० लाखदेखि २० लाखसम्मको ऋण उपलब्ध छ

पीएमएमवाईको उपलब्धिहरू

प्रधानमन्त्री मुद्रा योजना (पीएमएमवाई) अन्तर्गत आर्थिक वर्ष २०२३-२४ मा विभिन्न वर्गहरूमा स्वीकृत र वितरण गरिएको रकम: [४]

• महिला उधारकर्ताहरू: शिशु वर्ग अन्तर्गत कुल रु १,०८,४७२.५१ करोड, किशोर वर्ग अन्तर्गत रु०  १,००,३७०.४९ करोड र तरुण वर्ग अन्तर्गत रु १३,४५४.२७ करोड रुपियाँ वितरण गरिएको थियो।
• अल्पसंख्यक उधारकर्ताहरू: शिशु वर्ग अन्तर्गत रु १५,७५९.६६ करोड, किशोर श्रेणी अन्तर्गत रु०  २०,७६६.३ करोड र तरुण वर्ग अन्तर्गत रु ८५६२.२७ करोड।

• नयाँ उद्यमी/खाता:
• शिशु श्रेणी: ८८,४९,१०१ खाताहरू, जसमा स्वीकृत रकम रु २९,४४५.४१ करोड र वितरण गरिएको रकम रु० २८,८३९.७५ करोड छ।
• किशोर वर्ग: ३४,०६,२३९ खाताहरू, जसमा ६२,२९०.५८ करोड रूपियाँ स्वीकृत र ६०,४०७.०२ करोड रुपियाँ वितरित गरियो।
• तरुण वर्ग: ७,५७,४५६ खाताहरू, जसमा ७०,२९४.३५ करोड रुपियाँ स्वीकृत र ६८,८६१.१३ करोड रुपियाँ वितरण गरिएको थियो।
• सामान्य उधारकर्ताहरू (अप्रेल ८, २०१५ देखि मार्च ३१, २०२४ सम्म):
• बाल श्रेणी अन्तर्गत रु ४४,८९१.८२ करोड स्वीकृत गरिएको थियो।
• किशोर वर्ग अन्तर्गत रु २४,५७५.५७ करोड स्वीकृत गरिएको थियो।
• तरुण वर्ग अन्तर्गत रु १९,१२०.५८ करोड स्वीकृत गरिएको थियो। -पीआईबी