प्रदीप कुमार नायक

सनातन धर्ममा पितृ पक्षको विशेष महत्व छ। यस वर्ष पितृ पक्षको आरम्भ २६ सेप्टेम्बर २०२६ शनिबारदेखि हुँदैछ र समापन १० अक्टोबर २०२६ शनिबार हुनेछ। पात्रो अनुसार पितृ पक्षको सुरुवात भाद्रपद महिनाको पूर्णिमादेखि हुन्छ र समापन आश्विन महिनाको अमावस्यामा हुन्छ। यो अमावस्यालाई सर्वपितृ अमावस्या भनिन्छ। यसको भोलिपल्टदेखि शारदीय नवरात्र सुरु हुन्छ।
पितृ पक्षमा कुनै पनि शुभ कार्य गर्न मनाही हुन्छ। यस्तो मान्यता छ कि यस अवधिमा खुशीको काम गर्दा पितृहरूको आत्मालाई कष्ट हुन्छ। यस अवधिमा विवाह, व्रतबन्ध, गृह प्रवेश वा कुनै पनि नयाँ वस्तु किन्नु शास्त्रमा वर्जित मानिएको छ। जसको कुण्डलीमा पितृ दोष छ, उनीहरूका लागि यो समय पितृहरूलाई प्रसन्न पार्ने सबैभन्दा उत्तम समय हो। प्राचीन कालदेखि पितृ पक्षमा पिण्डदान, ब्रह्म भोज र दान-पुण्य गर्ने परम्परा चल्दै आएको छ। धेरै मानिसहरू काशी र गया गएर आफ्ना पितृहरूको पिण्डदान गर्छन्। मान्यता छ कि श्राद्ध नगर्दा पितृहरूको आत्मा तृप्त हुँदैन र तर्पणले प्रसन्न भएर पितृहरूले आफ्ना परिवारलाई सुखी र सम्पन्न हुने आशीर्वाद दिन्छन्।
पितृ पक्ष २०२६ का प्रमुख तिथिहरू~
२६ सेप्टेम्बर शनिबार – पूर्णिमा श्राद्ध
२७ सेप्टेम्बर आइतबार – प्रतिपदा श्राद्ध
२८ सेप्टेम्बर सोमबार – द्वितीया श्राद्ध
२९ सेप्टेम्बर मंगलबार – तृतीया श्राद्ध
३० सेप्टेम्बर बुधबार – चतुर्थी श्राद्ध
०१ अक्टोबर बिहिबार – पञ्चमी श्राद्ध
०२ अक्टोबर शुक्रबार – षष्ठी श्राद्ध
०३ अक्टोबर शनिबार – सप्तमी श्राद्ध
०४ अक्टोबर आइतबार – अष्टमी श्राद्ध
०५ अक्टोबर सोमबार – नवमी श्राद्ध/मातृ नवमी
०६ अक्टोबर मंगलबार – दशमी श्राद्ध
०७ अक्टोबर बुधबार – एकादशी श्राद्ध
०८ अक्टोबर बिहिबार – द्वादशी श्राद्ध
०९ अक्टोबर शुक्रबार – त्रयोदशी श्राद्ध
१० अक्टोबर शनिबार – चतुर्दशी श्राद्ध र सर्वपितृ अमावस्या
शास्त्र अनुसार केही विशेष तिथिको विशेष फल हुन्छ। प्रतिपदा हजुरबुवा-हजुरआमाको श्राद्धका लागि उत्तम छ। पञ्चमी अविवाहित अवस्थामा मृत्यु भएकाहरूका लागि हो। नवमी सौभाग्यवती महिला र आमाको श्राद्धका लागि मातृ नवमीको रूपमा मनाइन्छ। एकादशी र द्वादशी वैष्णव सन्यासीहरूको श्राद्धका लागि हो। चतुर्दशी हतियार, आत्महत्या, विष र दुर्घटनाबाट अकाल मृत्यु भएकाहरूका लागि हो। यदि कसैलाई आफ्ना पितृहरूको तिथि याद छैन भने सर्वपितृ अमावस्यामा सबै पितृहरूको श्राद्ध गर्न सकिन्छ।
श्राद्ध गर्ने विधि र नियम~
श्राद्धकर्ममा गाईको घ्यू, दूध वा दही प्रयोग गर्नुपर्छ, तर गाई ब्याएको दश दिनभन्दा बढी भएको हुनुपर्छ। श्राद्धमा चाँदीको भाँडाको प्रयोग र दान अत्यन्त पुण्यदायी र राक्षसहरूको नाश गर्ने मानिन्छ। चाँदीको भाँडामा केवल पानी दिए पनि पितृहरू अक्षय तृप्त हुन्छन्। ब्राह्मणलाई भोजन गराउँदा थाली दुवै हातले ल्याउनुपर्छ, एक हातले ल्याएको अन्न राक्षसले खोसेर लैजान्छन्। ब्राह्मणले मौन रहेर भोजन गर्नुपर्छ किनभने पितृहरू तबसम्म मात्र भोजन ग्रहण गर्छन् जबसम्म ब्राह्मण मौन रहन्छन्।
श्राद्ध गुप्त रूपमा गर्नुपर्छ, नीच वा साधारण मानिसको दृष्टि परेमा पितृहरूसम्म पुग्दैन। ब्राह्मण बिना गरिएको श्राद्ध पितृहरूले ग्रहण गर्दैनन् र श्राप दिएर फर्किन्छन्। श्राद्धमा जौ, कागुनो, केराउ, तोरी र धेरै मात्रामा तिलको प्रयोगले अक्षय फल दिन्छ, तिलले पिशाचबाट र कुशले राक्षसबाट रक्षा गर्छ। अर्काको जग्गामा श्राद्ध गर्नु हुँदैन, तर वन, पर्वत, पुण्यतीर्थ र मन्दिरमा गर्न सकिन्छ किनभने त्यहाँ कसैको स्वामित्व हुँदैन।
श्राद्धको दिन यदि कुनै भिखारी ढोकामा आएमा आदरपूर्वक भोजन गराउनुपर्छ, उसलाई भगाउँदा श्राद्धको फल नष्ट हुन्छ। शुक्ल पक्षमा, रातिमा, युग्म तिथिहरूमा र आफ्नो जन्मदिनमा श्राद्ध गर्नु हुँदैन। दिनको आठौं मुहूर्त जसलाई कुतपकाल भनिन्छ, त्यसमा दिएको दान अक्षय हुन्छ। गंगाजल, दूध, मह, कुश र तिल श्राद्धका लागि आवश्यक छन्। केराको पातमा श्राद्ध भोजन निषेध छ, सुन, चाँदी, काँस वा तामाको भाँडा उत्तम हुन्छ। तुलसीले पितृहरू अत्यन्त प्रसन्न हुन्छन्।
भोजन बनेपछि गाई, कुकुर, काग, देवता र कमिलाका लागि भाग निकाल्नुपर्छ। कुकुर र कागको भाग उनीहरूलाई नै दिनुपर्छ। हातमा जल, अक्षता, चन्दन, फूल र तिल लिएर संकल्प गर्नुपर्छ। ब्राह्मणहरूलाई दक्षिण दिशामा बसाएर, पूर्ण तृप्तिसँग भोजन गराएर, टिका लगाएर वस्त्र र दक्षिणा दिएर बिदा गर्नुपर्छ। मानिन्छ कि ब्राह्मणहरूसँगै पितृहरू पनि जान्छन्।
नेपाल र भारतीय शास्त्रमा मान्यता छ कि पितृहरू पितृ पक्षमा पृथ्वीमा आउँछन् र १५ दिनसम्म आफ्ना परिवारको वरिपरि रहन्छन्। त्यसैले यस अवधिमा ब्रह्मचर्य पालन गर्नुपर्छ, तेल लगाउनु हुँदैन, प्याज-लसुन त्याग्नुपर्छ र ढोकामा आउने कुनै पनि जीव-जन्तुलाई मार्नु हुँदैन। साँझको समयमा घरको ढोकामा बत्ती बालेर पितृहरूको ध्यान गर्नुपर्छ। जसले यी दिनहरूमा पितृहरूलाई जल दिन्छन् र उनीहरूको मृत्युतिथिमा श्राद्ध गर्छन्, उनीहरूका सबै मनोकामना पूरा हुन्छन्