भाजपा र भारतीय जनसंघका वैचारिक मार्गदर्शक दीनदयाल

सिलगढी:आज सिलगढीसहित समग्र पूर्वोत्तर भारत र सीमाञ्चल क्षेत्रमा भारतीय राजनीतिका प्रभावशाली व्यक्तित्व पण्डित दीनदयाल उपाध्यायको जन्मजयन्ती मनाइँदैछ। भारतीय जनसंघसँग सन् १९५३ देखि १९६८ सम्म जोडिएका दीनदयाल उपाध्यायलाई दार्शनिक, पत्रकार, चिन्तक, समर्पित संगठनकर्ता तथा राजनीतिक नेताका रूपमा स्मरण गरिन्छ।
भारतीय जनता पार्टीको स्थापना भएदेखि नै पण्डित दीनदयाल उपाध्यायलाई पार्टीको वैचारिक मार्गदर्शकका रूपमा प्रस्तुत गरिँदै आएको छ। विशेषगरी उनको ‘अन्त्योदय’ सम्बन्धी विचारलाई भाजपा आफ्नो राजनीतिक दर्शन र नीतिसँग जोडेर हेर्ने गर्छ। समाजको अन्तिम पंक्तिमा रहेका व्यक्तिसम्म विकास र अवसरको पहुँच पुर्‍याउनुपर्ने उनको विचारलाई आज पनि भारतीय राजनीतिक विमर्शमा उल्लेख गरिन्छ।
अन्त्योदयको विचार
पण्डित दीनदयाल उपाध्यायले स्वतन्त्रतापछि समृद्ध, सक्षम र विकसित भारत निर्माणको परिकल्पना गरेका थिए। उनले समाजको सबैभन्दा पछाडि परेको र कमजोर वर्गलाई विकासको मूलधारमा ल्याउनुपर्नेमा जोड दिएका थिए। उनको ‘अन्त्योदय’ अवधारणाको मूल भाव समाजका अन्तिम व्यक्तिको जीवनस्तर उकास्नु र उसलाई विकासको लाभसँग जोड्नु थियो।
उनको जीवन, विचार र राजनीतिक योगदानबारे चर्चा गर्दा भारतीय राजनीतिमा उनले छोडेको वैचारिक प्रभावलाई पनि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।
बाल्यकाल र शिक्षा
पण्डित दीनदयाल उपाध्यायको जन्म सन् १९१६ सेप्टेम्बर २५ अर्थात् विक्रम संवत् १९७३ असोज ९ गते मथुरा जिल्लाको नगला चन्द्रभान गाउँमा भएको थियो। बाल्यकालमै उनले आफ्ना आमाबुबा गुमाएका थिए। त्यसपछि उनको पालनपोषण ननिहालमा भयो।
बाल्यकालदेखि नै उनी अध्ययनमा निकै अब्बल थिए। उनले राजस्थानको सीकरमा माध्यमिक तहको शिक्षा हासिल गरे। अध्ययनमा उत्कृष्ट प्रदर्शन गरेपछि सीकरका तत्कालीन नरेशले उनलाई स्वर्ण पदक, पुस्तक खरिदका लागि दुई सय पचास रुपैयाँ तथा मासिक दस रुपैयाँ छात्रवृत्ति प्रदान गरेका थिए।
त्यसपछि उनले पिलानीमा विशेष योग्यतासहित अन्तरमाध्यमिक परीक्षा उत्तीर्ण गरे। उच्च शिक्षाका लागि उनी कानपुरस्थित सनातन धर्म कलेजमा भर्ना भए।
राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघसँग सम्बन्ध
कानपुरमा अध्ययनका क्रममा उनको परिचय बलवन्त महाशब्देसँग भयो। सन् १९३७ मा महाशब्देको प्रेरणाबाट दीनदयाल उपाध्याय राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघसँग जोडिए। यही समयदेखि उनको सार्वजनिक जीवनले नयाँ मोड लिएको मानिन्छ।
सन् १९३७ मै उनले स्नातक तहको परीक्षा प्रथम श्रेणीमा उत्तीर्ण गरे। त्यसपछि स्नातकोत्तर अध्ययनका लागि आगरा पुगे। आगरा पुगेपछि उनी राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघको गतिविधिमा अझ सक्रिय भए।
संघसँगको कार्यका क्रममा उनको परिचय नानाजी देशमुख र भाऊराव देवरसजस्ता नेताहरूसँग भयो। उनीहरूको सहकार्य र मार्गदर्शनले दीनदयालको सार्वजनिक तथा संगठनात्मक जीवनमा प्रभाव पारेको उल्लेख पाइन्छ।
‘पण्डित’ नाम कसरी जोडियो?
दीनदयाल उपाध्यायको नामसँग ‘पण्डित’ जोडिनुको प्रसंग पनि रोचक मानिन्छ। आफन्तको आग्रहमा उनी एक सरकारी परीक्षा दिन पुगेका थिए। अन्य परीक्षार्थीहरू आधुनिक पोसाकमा आएका बेला दीनदयाल भने धोती, कुर्ता र टोपी लगाएर परीक्षा दिन पुगेका थिए।
यस कारण उनका साथीहरूले उनलाई ‘पण्डितजी’ भनेर जिस्क्याउन थाले। पछि यही सम्बोधन उनको स्थायी परिचयजस्तै बन्न पुग्यो। उक्त परीक्षामा पनि उनले उत्कृष्ट प्रदर्शन गरेको बताइन्छ।
संघमा पूर्णकालीन जिम्मेवारी
दीनदयाल उपाध्यायले प्रयागराजमा शिक्षक प्रशिक्षणसम्बन्धी अध्ययन गरे। त्यहाँ पनि उनले राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघसँगको सम्बन्धलाई निरन्तरता दिए। अध्ययन पूरा गरेपछि उनले आफूलाई संघको पूर्णकालीन कार्यमा समर्पित गर्ने निर्णय गरे।
सन् १९५५ मा उनलाई उत्तर प्रदेशको प्रान्त प्रचारकको जिम्मेवारी दिइएको थियो। संगठन निर्माण, कार्यकर्ता परिचालन तथा वैचारिक प्रशिक्षणमा उनको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहेको संघसम्बद्ध इतिहासमा उल्लेख छ।
भारतीय जनसंघमा प्रवेश
राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघका तत्कालीन सरसंघचालक माधवराव सदाशिवराव गोलवलकरको प्रेरणा तथा डा. श्यामा प्रसाद मुखर्जीको नेतृत्वमा सन् १९५१ अक्टोबर २१ मा भारतीय जनसंघको स्थापना भएको थियो। यही राजनीतिक संगठनमार्फत दीनदयाल उपाध्यायले सक्रिय राजनीतिमा प्रवेश गरे।
सन् १९५२ मा कानपुरमा भारतीय जनसंघको पहिलो अधिवेशन भयो। त्यहाँ दीनदयाल उपाध्यायलाई उत्तर प्रदेश शाखाको महासचिवको जिम्मेवारी दिइयो। पछि उनी पार्टीको अखिल भारतीय महासचिव बने।
कानपुर अधिवेशनमा पारित भएका पन्ध्रवटा प्रस्तावमध्ये सातवटा प्रस्ताव दीनदयाल उपाध्यायसँग सम्बन्धित रहेको उल्लेख गरिन्छ। डा. श्यामा प्रसाद मुखर्जीले उनको संगठनात्मक क्षमता र राजनीतिक योगदानको प्रशंसा गर्दै ‘दुई जना दीनदयाल पाए भारतीय राजनीतिलाई बदल्न सकिने’ आशयको टिप्पणी गरेको पनि विभिन्न जीवनी तथा लेखहरूमा उल्लेख पाइन्छ।
सन् १९५३ मा डा. श्यामा प्रसाद मुखर्जीको निधनपछि भारतीय जनसंघको संगठन विस्तार र सुदृढीकरणमा दीनदयाल उपाध्यायले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरे। उनी सन् १९६७ सम्म पार्टीको महासचिव रहे।
भारतीय जनसंघका अध्यक्ष
सन् १९६७ डिसेम्बरमा कालीकटमा भएको भारतीय जनसंघको चौधौँ अधिवेशनमा दीनदयाल उपाध्यायलाई सर्वसम्मत रूपमा पार्टी अध्यक्ष चयन गरिएको थियो। तर अध्यक्षका रूपमा उनको कार्यकाल निकै छोटो रह्यो।
सन् १९६८ फेब्रुअरी १० मा उनी लखनऊबाट पटना जाने रेलमा सवार भएका थिए। त्यसको भोलिपल्ट अर्थात् फेब्रुअरी ११ को बिहान उनको शव मुगलसराय नजिकै रेलवे लाइनको छेउमा फेला परेको थियो।
उनको मृत्युको परिस्थितिबारे विभिन्न अनुसन्धान र धारणा सार्वजनिक भएका छन्। प्रारम्भिक अनुसन्धानमा रेल यात्राका क्रममा उनको मृत्यु भएको देखिए पनि घटनाको वास्तविक परिस्थितिबारे लामो समयसम्म बहस र विवाद रहँदै आएको छ।
पत्रकार तथा लेखकका रूपमा योगदान
दीनदयाल उपाध्याय केवल राजनीतिज्ञ र संगठनकर्ता मात्र थिएनन्। उनी पत्रकार तथा लेखकका रूपमा पनि सक्रिय थिए। उनले वैचारिक तथा सामाजिक विषयलाई केन्द्रमा राखेर विभिन्न पत्रपत्रिकाको प्रकाशन तथा सम्पादनमा भूमिका निर्वाह गरे।
उनको संलग्नतामा ‘राष्ट्रधर्म’ मासिक, ‘पाञ्चजन्य’ साप्ताहिक तथा ‘स्वदेश’ दैनिकजस्ता प्रकाशनहरू सञ्चालनमा आएका थिए। उनले चन्द्रगुप्त मौर्य र आदि शंकराचार्यसम्बन्धी जीवनी लेखेका थिए। राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघका संस्थापक डा. केशव बलिराम हेडगेवारको जीवनीलाई मराठीबाट हिन्दीमा अनुवाद गर्ने कार्यमा पनि उनको योगदान रहेको उल्लेख गरिन्छ।
विभिन्न सरकारी सम्मान र स्मारक
पण्डित दीनदयाल उपाध्यायको स्मृतिमा भारत सरकारले सन् १९७८ मा हुलाक टिकट जारी गरेको थियो। सन् २०१७ मा गुजरातस्थित काण्डला बन्दरगाहको नाम परिवर्तन गरी ‘दीनदयाल बन्दरगाह’ राखिएको थियो।
त्यसैगरी उत्तर प्रदेश सरकारको प्रस्तावपछि सन् २०१८ मा मुगलसराय जंक्शनको नाम परिवर्तन गरी ‘पण्डित दीनदयाल उपाध्याय जंक्शन’ राखियो।
सन् २०२० फेब्रुअरी १६ मा वाराणसीमा पण्डित दीनदयाल उपाध्याय स्मारक केन्द्रको उद्घाटन गरिएको थियो। त्यहाँ उनको ६३ फिट अग्लो प्रतिमा पनि स्थापना गरिएको छ। भारतका विभिन्न स्थानमा उनका नाममा सडक, संस्था, शैक्षिक प्रतिष्ठान तथा सरकारी योजनाहरू पनि रहेका छन्।
विचार र राजनीतिक विरासत
पण्डित दीनदयाल उपाध्यायको राजनीतिक दर्शनमा ‘एकात्म मानववाद’ र ‘अन्त्योदय’लाई प्रमुख अवधारणाका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। समाजका सबै वर्गलाई समेट्दै आर्थिक तथा सामाजिक विकास अघि बढाउनुपर्ने उनको विचारलाई भारतीय जनता पार्टीले आफ्नो वैचारिक परम्परासँग जोड्दै आएको छ।
उनको जीवन छोटो भए पनि संगठन निर्माण, राजनीतिक विचार, पत्रकारिता र लेखनका क्षेत्रमा उनले छोडेको प्रभावका कारण भारतीय राजनीतिक इतिहासमा उनको नाम निरन्तर चर्चामा रहँदै आएको छ।
जन्मजयन्तीका अवसरमा दीनदयाल उपाध्यायको जीवन र योगदानको स्मरण गरिँदा उनका विचार, राजनीतिक भूमिका तथा भारतीय जनसंघ हुँदै भारतीय जनता पार्टीको वैचारिक यात्रामा परेको प्रभावबारे पनि चर्चा हुने गरेको छ।