कोलकता: एक समय थियो जब बंगालमा जाडोको अर्थ पिठा र सर्कस थियो। अहिले दिन फेरिएको छ। मनोरञ्जनको माध्यम परिवर्तन भएको छ। कम्बल लगाएर घरमै बसेर नयाँ वेब सिरिज हेर्ने चलन बढ्दो छ। यसैबीच, पुरानो सर्कस कला अहिले आँखाबाट हराउँदैछ। पुरानाे जमानामा जाडोको मौसम आउँदा कोलकताको पार्क सर्कस, मार्कस स्क्वायर, ताला पार्क, सिन्थी मोड जस्ता ठूला अखाडाहरूमा देशभरका सर्कस टोलीले पाल टाँग्ने गर्दथे। दिसम्बरमा सहर रंगीन टेन्ट र चम्किरहेको बत्तीले सजिएको हुन्थ्यो तर २१औं शताब्दीले मनोरञ्जनको मोड परिवर्तन गरेको छ। स्मार्टफोनको उदय, नयाँ ओटीटी प्लेटफर्महरू आदिले सर्कस उद्योगका लागि ठूलो चुनौतीहरू खडा गरेको छ। अब तपाईले चहानुहुन्छ भने मोबाइल फोनको सानो स्क्रिनमा सबै कुरा देख्न सक्नुहुन्छ। यहाँ कोविडले कफिनमा अन्तिम कील ठोकेका छन्। सर्कस उद्योग मनोरञ्जनको नयाँ रूपहरूको बीचमा बाँच्नको लागि लडिरहेको छ। तर अझै कति दिन! यो प्रश्नले यस उद्योगसँग आवद्ध हजारौं मानिसको मनलाई सताएको छ। सिमोन डेका जस्ता सर्कस कलाकारहरूले जीविकोपार्जनका लागि अन्य पेशाहरू रोजिरहेका छन्। २००० देखि, १७ भन्दा बढी सर्कस कम्पनीहरूले भारतमा मात्र आफ्नो व्यापार बन्द गरिसकेका छन्। यद्यपि ती वर्ष वा पहिले सर्कस धेरै लोकप्रिय थियो। तर, अहिले सबै धमिलो भएको छ। अहिले गाउँमा पनि सर्कसले मानिसलाई आकर्षित गर्न सकेको छैन। इन्टरनेटको चहकिलो संसारमा बस्ने मानिसहरूले सर्कसका बाघ, सिंह, बाँदर, भालुलाई मन पराउँदैनन्। सरकारले सर्कसमा जनावरहरू राख्नमा पनि धेरै प्रतिबन्ध लगाएको छ। यस्तो परिस्थितिले सर्कस कम्पनीहरूलाई पछि हट्न बाध्य बनाएको छ। सर्कसमा पहिले १०–१२ जना जोकरको भूमिका खेल्थे, अहिले त्यहाँ एकजना मात्रै छन्। जोकरको भूमिका निर्वाह गरेका लिन्टन दासले भने, ‘पहिले १०–१२ जना जोकर बनेर दर्शकको मनोरञ्जन गर्ने सर्कसमा अहिले म एक्लै छु! मेरो मन ठिक छैन, ठिक छैन, तर म तेइस वर्षदेखि यही काममा लागिरहेको छु। स्मार्टफोनको जमानामा मानिसहरू सर्कसतर्फ फर्किरहेका छन्। माधव बाबु डायमण्ड सर्कसका प्रबन्धक हुन्। जाडो मौसममा गाउँका विभिन्न भागमा सर्कस लैजान्थ्यौं, उनले भने, सन् २००२ मा सर्कसको टिकट नपाएपछि धेरै मानिसहरू निराश भएर घर फर्किएका थिए। तर त्यो तस्वीर धेरै परिवर्तन भएको छ। टिकटहरू अब सर्कसमा बिक्री हुँदैनन्। मुठ्ठीभर टिकट बिक्री भएपनि सर्कस घुम्न आउने दर्शकले अहिले सर्कस पहिलेको जस्तो रंगीन नरहेको बताउँछन्। विभिन्न प्रजातिका जनावर तथा पंक्षीहरूको खेल अहिले लोप भएको छ। अब हामी अफ्रिकी कलाकारहरूमा आशा छ। अहिले विदेशी कलाकारको सहयोगमा सर्कस चलाइरहेका छौं । सर्कसको भविष्य के हुने हो, केही बुझिएको छैन, सरकारले गम्भीर ध्यान नदिए मनोरञ्जनको माध्यम सर्कस सदाका लागि लोप हुनेछ!