​गान्तोक: भारतीय हिमाली क्षेत्रमा हिमनदी ताल विस्फोटबाट हुन सक्ने बाढी (ग्लोफ) को जोखिम न्यूनीकरणका उपायहरूलाई सुदृढ पार्ने उद्देश्यका साथ नयाँ दिल्लीमा एक विशेष कार्यशाला सम्पन्न भएको छ। राष्ट्रिय आपदा प्रबन्धन प्राधिकरण (एनडीएमए) को आयोजनामा गत २२ मई, २०२६ मा ‘राष्ट्रिय ग्लोफ जोखिम न्यूनीकरण कार्यक्रम’ सम्बन्धी इन्सेप्सन कार्यशाला आयोजना गरिएको हो।
​उक्त कार्यशालामा नीति निर्माताहरू, प्राविधिक विज्ञहरू र विभिन्न हिमाली राज्यका प्रतिनिधिहरूको बाक्लो उपस्थिति रहेको थियो। कार्यक्रममा हिमाली क्षेत्रमा प्राकृतिक प्रकोपको जोखिम कम गर्न चाल्नुपर्ने कदम र पूर्वतयारीका विषयमा सरोकारवालाहरूले सघन छलफल गरेका थिए।
​सिक्किमको क्षेत्र-विशिष्ट योजना र जोखिमयुक्त तालहरू
कार्यशालाको ‘क्षेत्र-विशिष्ट न्यूनीकरण: डीपीआर तयारी, संरचनात्मक र गैर-संरचनात्मक विकल्पहरू र प्राथमिकता’ सम्बन्धी तेस्रो प्राविधिक सत्रमा सिक्किम सरकारको तर्फबाट विशेष प्रस्तुति गरिएको थियो। सिक्किमको विज्ञान तथा प्रविधि विभागका प्रधान निर्देशक एवं सचिव डीजी श्रेष्ठले “सिक्किममा ग्लोफको लागि क्षेत्र-विशिष्ट न्यूनीकरण योजना” बारे विस्तृत खाका प्रस्तुत गरे।
​सचिव श्रेष्ठका अनुसार हाल सिक्किममा एनडीएमएको मूल्याङ्कन अन्तर्गत पहिचान गरिएका १६ वटा उच्च-जोखिम ‘श्रेणी-ए’ का हिमनदी तालहरू रहेका छन्। जसमा उत्तरी ल्होनाक ताल, दक्षिण ल्होनाक ताल, शाको छो र गुरुदोङमार ताल परिसर प्रमुख छन्। राज्य सरकारले यी उच्च-जोखिमयुक्त हिमनदी तालहरूमध्ये छवटा महत्वपूर्ण जलाधारहरूमा व्यापक जोखिम मूल्याङ्कन, बाथिमेट्रिक अध्ययन, हाइड्रोडायनामिक मोडेलिङ र स्थलगत अनुसन्धान सम्पन्न गरिसकेको जानकारी उनले दिए।
​शाको छो तालका लागि आधुनिक प्रविधि
प्रस्तुतिको प्रमुख केन्द्रबिन्दु शाको छो तालको न्यूनीकरण रणनीति रहेको थियो। यो ताल थाङ्गु गाउँ जस्ता तल्लो तटीय क्षेत्रका मानव बस्तीहरूसँग निकै नजिक रहेकाले यसलाई सबैभन्दा उच्च-जोखिमयुक्त हिमनदी तालका रूपमा वर्गीकरण गरिएको छ।
​विभागले यसको जोखिम न्यूनीकरणका लागि नवीन अवधारणा अघि सारेको छ। जस अन्तर्गत तालको पानीको स्तर सुरक्षित रूपमा र नियन्त्रित ढङ्गले घटाउन सौर्य-संचालित पम्पिङ प्रणाली जडान गर्ने योजना छ। साथै, सुरक्षित एवं प्रभावकारी प्राविधिक हस्तक्षेपहरू तयार गर्न बाथिमेट्रिक डेटा (जलाधारको गहिराइ सम्बन्धी तथ्याङ्क) को प्रयोग गरिने रणनीति प्रस्तुत गरिएको छ।
​सांस्कृतिक सम्पदा र प्रकोप लचिलोपनको सन्तुलन
कार्यशालामा गुरुदोङमार ताल परिसरको सुरक्षाको विषयलाई पनि विशेष महत्त्वका साथ उठाइएको थियो। एनडीएमएद्वारा ‘श्रेणी-ए’ को जोखिममा वर्गीकृत यस परिसरमा तीनवटा अन्तरसम्बन्धित उच्च-जोखिमयुक्त तालहरू सामेल छन्।
​विज्ञान तथा प्रविधि विभागले पवित्र गुरुदोङमार तालको सांस्कृतिक र आध्यात्मिक गरिमालाई ध्यानमा राख्दै सम्पदा संरक्षण र प्रकोप व्यवस्थापनलाई एकसाथ लैजाने नवीन अवधारणा प्रस्ताव गरेको छ। यस अन्तर्गत तालको वरिपरि मोरेन प्लग सुरक्षा पर्खालहरू निर्माण गर्ने, नियमित स्पिलवे (पानी बग्ने निकास) बनाउने र पर्यावरण एवं भूदृश्य-संवेदनशील पूर्वाधारहरू तयार पार्ने जस्ता संरचनात्मक न्यूनीकरणका उपायहरू समेटिएका छन्।
​यस राष्ट्रिय मञ्चले ग्लोफ न्यूनीकरणका क्षेत्रमा सिक्किमले हासिल गरेका वैज्ञानिक निष्कर्षहरू, अनुभवहरू र अभियान्त्रिकी क्षेत्रका नयाँ प्रविधिहरूलाई अन्य हिमाली राज्यहरूसँग साझा गर्ने महत्वपूर्ण अवसर प्रदान गरेको जारी प्रेस विज्ञप्तिमा उल्लेख छ।