देवेन्द्र किशोर

विश्व ऊर्जा प्रविधिको प्रतिस्पर्धा तीव्र बन्दै गइरहेका बेला चीन स्थित बेटावोल्ट न्यू इनर्जी टेक्नोलॉजीले विकास गरेको ‘बिभी १००’ नामक सूक्ष्म आणविक ब्याट्रीले विश्वको ध्यान तानेको छ। “५० वर्षसम्म चार्ज गर्न नपर्ने ब्याट्री” भन्ने दाबी आफैंमा अत्यन्त आकर्षक र चकित पार्ने खालको छ। सिक्का जत्रो आकारमा निर्माण गरिएको यो ब्याट्रीले यदि कम्पनीले भनेजस्तै कार्यक्षमता दिन सफल भयो भने, ऊर्जा प्रविधिको इतिहासमै ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ। तर यससँगै केही वैज्ञानिक, व्यावसायिक र सुरक्षासम्बन्धी प्रश्नहरू पनि उठेका छन्, जसको समीक्षात्मक अध्ययन आवश्यक देखिन्छ।
‘बिभी १००’ ब्याट्रीको मुख्य विशेषता भनेको यसको दीर्घकालीन ऊर्जा आपूर्ति क्षमता हो। कम्पनीका अनुसार यो ब्याट्रीले कुनै रिचार्ज वा मर्मतबिना ५० वर्षसम्म निरन्तर विद्युत उत्पादन गर्न सक्छ। यसमा प्रयोग गरिएको ‘निकेल -६३’ नामक रेडियोधर्मी आइसोटोपले क्रमिक रूपमा क्षय हुँदै ऊर्जा उत्सर्जन गर्छ, जसलाई ‘बिटावोल्टास कन्वर्शन’ प्रविधिबाट विद्युतमा रूपान्तरण गरिन्छ। कृत्रिम डायमण्ड सेमिकन्डक्टरमार्फत उत्पन्न हुने यो ऊर्जा अत्यन्त स्थिर र दीर्घकालीन हुने दाबी गरिएको छ।
यो अवधारणा पूर्ण रूपमा नयाँ भने होइन। विगतमा पनि आणविक ऊर्जामा आधारित साना ब्याट्रीहरू अन्तरिक्ष अनुसन्धान तथा सैन्य उपकरणहरूमा प्रयोग हुँदै आएका थिए। तर ती प्रविधि आम उपभोक्ताका लागि अत्यन्त महँगा, जोखिमयुक्त र आकारमा ठूला थिए। बेटावोल्ट न्यू इनर्जी टेक्नोलॉजीले भने यही प्रविधिलाई सानो, सुरक्षित र व्यावसायिक रूपमा उपयोगी बनाएको दाबी गरेको छ। यही कारणले यो समाचार विश्वभर चर्चाको विषय बनेको हो।
तर प्रश्न उठ्छ—के अब साँच्चै मोबाइल र ल्यापटप कहिल्यै चार्ज गर्नु नपर्ने युग सुरु हुन लागेको हो?
विज्ञहरूका अनुसार यसको उत्तर तत्काल “हो” भन्न मिल्दैन। हाल सार्वजनिक गरिएको ‘बिभी १००’ को विद्युत उत्पादन क्षमता निकै कम रहेको बताइन्छ। यसले माइक्रोवाट स्तरको ऊर्जा उत्पादन गर्छ, जुन मेडिकल उपकरण, साना सेन्सर वा कम ऊर्जा खपत गर्ने यन्त्रका लागि उपयुक्त हुन सक्छ। तर आधुनिक स्मार्टफोन, ल्यापटप वा विद्युतीय सवारी साधन सञ्चालन गर्न अत्यधिक ऊर्जा आवश्यक पर्छ। त्यसैले निकट भविष्यमा यो ब्याट्रीले परम्परागत लिथियम-आयन ब्याट्रीलाई पूर्ण रूपमा विस्थापित गर्ने सम्भावना कम देखिन्छ।
यद्यपि यसको सम्भावित प्रयोग क्षेत्र भने अत्यन्त महत्वपूर्ण छन्। उदाहरणका लागि, पेसमेकरजस्ता मेडिकल उपकरणमा बारम्बार शल्यक्रिया गरेर ब्याट्री फेर्नुपर्ने समस्या अन्त्य हुन सक्छ। त्यस्तै, हिमाल, मरुभूमि वा समुद्रको गहिराइमा जडित सेन्सरहरू वर्षौंसम्म बिना मर्मत सञ्चालन गर्न सकिने सम्भावना बढ्छ। अन्तरिक्ष अनुसन्धानमा पनि यस्ता ब्याट्रीहरू अत्यन्त उपयोगी हुन सक्छन्, जहाँ ऊर्जा आपूर्ति ठूलो चुनौती हुन्छ।
सुरक्षाको विषयमा कम्पनीले “खतरनाक गामा विकिरण ननिस्कने” दाबी गरे पनि आणविक शब्दसँग जोडिने डर र शंका स्वाभाविक हो। रेडियोधर्मी पदार्थको उत्पादन, ढुवानी र प्रयोग सम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड निकै कडा हुन्छन्। यदि यस्ता ब्याट्रीहरू व्यापक रूपमा बजारमा आए भने नियामक निकायहरूले यसको सुरक्षा परीक्षण, वातावरणीय प्रभाव तथा फोहोर व्यवस्थापनबारे गम्भीर समीक्षा गर्नुपर्ने हुन्छ।
यस घटनाले अर्को महत्वपूर्ण तथ्य पनि उजागर गरेको छ—ऊर्जा प्रविधिमा चीन को तीव्र उदीयमान शक्ति। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, विद्युतीय सवारी साधन, सौर्य ऊर्जा र अब सूक्ष्म आणविक ब्याट्रीसम्म पुग्दा चीनले प्रविधिमा विश्व नेतृत्वको आकांक्षा स्पष्ट देखाएको छ। पश्चिमी मुलुकहरूका लागि यो चुनौतीको संकेत पनि हो।
समग्रमा हेर्दा ‘बिभी १००’ एउटा रोचक र सम्भावनायुक्त आविष्कार हो, जसले भविष्यको ऊर्जा प्रविधिमा नयाँ बहस सुरु गरेको छ। तर यसलाई “मोबाइल कहिल्यै चार्ज गर्न नपर्ने क्रान्ति” भनेर तत्काल निष्कर्ष निकाल्नु हतारो हुन सक्छ। वैज्ञानिक परीक्षण, व्यावसायिक व्यवहार्यता र सुरक्षाका पक्ष अझै प्रमाणित हुन बाँकी छन्। त्यसैले यो प्रविधिलाई चमत्कारभन्दा पनि सम्भावित भविष्यको संकेतका रूपमा हेर्नु बढी उपयुक्त हुनेछ।