सनातन परम्परा, आत्मरक्षा र दाजुभाइ–दिदीबहिनीको अटुट स्नेहको पर्व

नई दिल्ली: श्रावण शुक्ल पूर्णिमाको पावन अवसरमा आज दुनियाभर हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले श्रद्धा, आस्था तथा वैदिक विधि–विधानअनुसार रक्षाबन्धन तथा जनै पूर्णिमा (यज्ञोपवीत पूर्णिमा) पर्व मनाइरहेका छन्। सत्ययुगदेखि चलिआएको यस पवित्र परम्पराको मुख्य उद्देश्य आध्यात्मिक शुद्धीकरण, आत्मरक्षा तथा धर्मप्रतिको निष्ठाको संकल्प लिनु हो।
सप्तऋषिको पूजा तथा पवित्र स्नान
आज बिहानै श्रद्धालुहरूले नदी, पोखरी, सरोवर तथा अन्य जलाशयमा स्नान गरी सप्तऋषि तथा प्रजापति ऋषिहरूको पूजा गर्छन्। वैदिक परम्पराअनुसार वशिष्ठ, कश्यप, अत्रि, जमदग्नि, गौतम, विश्वामित्र र भारद्वाज गरी सात महान् ऋषिको स्तुति गर्दै उहाँहरूलाई तर्पण अर्पण गरिन्छ।
रक्षासूत्र बाँध्ने वैदिक परम्परा
यस दिन गुरु वा पुरोहितले श्रद्धालुहरूको हातको नाडीमा रक्षासूत्र (डोरो) बाँधिदिने परम्परा छ। भविष्य पुराणका अनुसार देवगुरु बृहस्पतिले यही रक्षासूत्रमार्फत महाबली दानवराज बलिलाई बाँधेर देवताहरूको रक्षा गरेका थिए। सोही स्मरणमा रक्षासूत्र बाँध्ने परम्परा प्रचलनमा आएको मानिन्छ।
पूजाका क्रममा यो वैदिक मन्त्र उच्चारण गरिन्छ
“येन बद्धो बलिराजा दानवेन्द्रो महाबलः।
तेन त्वां प्रतिबध्नामि रक्षे मा चल मा चल॥”
अर्थ: जुन पवित्र रक्षासूत्रद्वारा महान् दानवराज बलिलाई बाँधिएको थियो, त्यही रक्षासूत्रद्वारा म तिमीलाई बाँध्दछु। यो रक्षासूत्रले सधैँ तिम्रो रक्षा गरोस् र कहिल्यै विचलित नहोस्।
जनै परिवर्तनको धार्मिक महत्व
ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैश्य वर्णका यज्ञोपवीतधारीहरूले आज पुरानो जनै त्याग गरी वैदिक मन्त्रोच्चारणसहित नयाँ यज्ञोपवीत (जनै) धारण गर्छन्। जनै परिवर्तन गर्नुअघि जौ, तिल र कुशका माध्यमबाट ऋषिहरूलाई तर्पण अर्पण गर्ने परम्परा छ।
शास्त्रअनुसार यज्ञोपवीत धारण गर्नाले मानिसको आयु, बुद्धि, तेज, शक्ति तथा आत्मसंयममा वृद्धि हुने र उसलाई विवेकी तथा धर्मनिष्ठ बन्न प्रेरणा मिल्ने विश्वास गरिन्छ।
पौराणिक परम्परामा जनै
धार्मिक ग्रन्थहरूमा उल्लेख भएअनुसार भगवान् श्रीराम, श्रीकृष्ण, भगवान् शिव, ब्रह्मा, महाराजा जनक, देवी पार्वती, माता सीता तथा माता दुर्गासहित अनेक दिव्य व्यक्तित्वहरूले यज्ञोपवीत धारण गरेका थिए। प्राचीन समयमा महिलाहरूले पनि जनै धारण गर्ने परम्परा रहेको उल्लेख पाइन्छ, जुन समयक्रमसँगै बिस्तारै लोप हुँदै गएको मानिन्छ।
राखीको पर्व: दाजुभाइ–दिदीबहिनीको स्नेहको प्रतीक
यस दिन दिदीबहिनीहरूले आफ्ना दाजुभाइको हातमा राखी बाँधेर उनीहरूको दीर्घायु, सुख, समृद्धि तथा उत्तम स्वास्थ्यको कामना गर्छन्।
यसको बदलामा दाजुभाइहरूले दिदीबहिनीलाई उपहार तथा दक्षिणा दिने र जीवनभर उनीहरूको संरक्षण गर्ने वचन दिने परम्परा छ। यस परम्पराले दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको प्रेम, विश्वास र अटुट सम्बन्धलाई अझ मजबुत बनाउँछ।
रक्षाबन्धनको सन्देश
रक्षाबन्धन केवल दाजुभाइ–दिदीबहिनीबीचको पर्व मात्र होइन; यो धर्म, कर्तव्य, विश्वास, संरक्षण तथा आत्मिक सुरक्षाको पनि महत्त्वपूर्ण पर्व हो। यस पर्वले परिवार, समाज तथा राष्ट्रको संरक्षणका लागि प्रेम, समर्पण र जिम्मेवारीबोधको सन्देश दिन्छ।