झापा, (देवेन्द्र किशोर ढुङ्गाना): नेपाल र भारतबीचको ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक सम्बन्धलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याउने दिशामा अयोध्यादेखि जनकपुरधामसम्म प्रस्तावित सीधा रेल सेवाको सुरुवातलाई एउटा महत्त्वपूर्ण पहलका रूपमा हेरिएको छ। आगामी २३ नोभेम्बरमा भारतका प्रधानमन्त्री श्री नरेन्द्र मोदी र नेपालका प्रधानमन्त्री श्री बालेन्द्र शाहले श्रव्यदृश्य माध्यमबाट यस रेल सेवाको उद्घाटन गर्ने तयारीसम्बन्धी समाचार सार्वजनिक भएपछि मिथिलाञ्चलसहित दुवै देशमा उत्साह र खुसीको वातावरण सिर्जना भएको छ। अयोध्या र जनकपुरधामलाई रेलमार्गबाट जोड्ने यो पहल केवल यातायात सुविधाको विस्तार मात्र नभई दुई देशको साझा सभ्यता, धार्मिक आस्था र शताब्दीयौँ पुरानो सांस्कृतिक सम्बन्धलाई आधुनिक यातायात व्यवस्थामार्फत थप सुदृढ बनाउने प्रयास पनि हो।
प्रस्तावित उद्घाटन समारोहमा उत्तर प्रदेशकी राज्यपाल आनन्दीबेन पटेल, मुख्यमन्त्री योगी आदित्यनाथ, केन्द्रीय रेलमन्त्री अश्विनी वैष्णव, उपमुख्यमन्त्री केशवप्रसाद मौर्य, उपमुख्यमन्त्री ब्रजेश पाठक, अयोध्याका सांसद अवधेश प्रसाद, विधायक वेदप्रकाश गुप्ता तथा नगर प्रमुख गिरीश पति त्रिपाठीलगायत थुप्रै विशिष्ट व्यक्तित्वहरूको उपस्थिति रहने बताइएको छ।
यो समाचार सार्वजनिक भएपछि जनकपुरधाममा खुसी र उत्साहको वातावरण छाएको छ। नेपालका पूर्व उपप्रधानमन्त्री विमलेन्द्र निधि, पूर्व उपप्रधानमन्त्री रघुवीर महासेठ, जनकपुरधामका नगर प्रमुख मनोजकुमार साह, सांसद मनीषकुमार झा, विधायक दीपेन्द्र ठाकुर, जनकपुरधाम उद्योग वाणिज्य संघका अध्यक्ष सुरेन्द्र भण्डारी, पूर्वमन्त्री तथा संविधानसभा सदस्य अरविन्द साह र पूर्व नगर प्रमुख बजरंगप्रसाद साहलगायत विभिन्न राजनीतिक, सामाजिक तथा व्यावसायिक क्षेत्रका व्यक्तित्वहरूले यस पहलको स्वागत गरेका छन्।
स्थानीय जनप्रतिनिधि तथा नागरिक समाजका प्रतिनिधिहरूका अनुसार अयोध्यादेखि जनकपुरधामसम्म सीधा रेल सेवा सञ्चालन भएपछि यी दुई धार्मिक नगरबीचको आवागमन पहिलेभन्दा सहज हुनेछ। यसबाट तीर्थयात्री, पर्यटक, व्यापारी तथा सर्वसाधारण नागरिक लाभान्वित हुनेछन्। जनकपुरधामवासीका लागि यो विशेष खुसीको विषय हो कि भगवान् श्रीराम र माता सीताको विवाह प्रसङ्गसँग धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्ध जोडिएको अयोध्यासँग अब आधुनिक रेल सम्पर्क स्थापित हुन गइरहेको छ।
भारत र नेपालको सम्बन्धको विशेषता भनेको यी दुई देशबीच केवल राजनीतिक तथा कूटनीतिक सम्बन्ध मात्र नभई पारिवारिक, धार्मिक, भाषिक, सांस्कृतिक र सामाजिक सम्बन्धको पनि गहिरो जरा रहेको छ। नेपालको जनकपुरधामलाई माता सीताको जन्मभूमि तथा भारतको अयोध्यालाई भगवान् श्रीरामको जन्मभूमिका रूपमा धार्मिक मान्यता प्राप्त छ। रामायणको कथाले शताब्दीयौँदेखि यी दुई नगरलाई एउटै सांस्कृतिक सूत्रमा बाँध्दै आएको छ। जनकपुरधाम र अयोध्याबीच हुने धार्मिक यात्रा, विवाह पञ्चमी महोत्सव, रामनवमी तथा अन्य सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूले यस सम्बन्धलाई निरन्तर जीवन्त बनाउँदै आएका छन्।
यस्तो अवस्थामा यी दुई नगरलाई रेल सेवामार्फत जोड्नु यातायात क्षेत्रको उपलब्धि मात्र नभई सांस्कृतिक कूटनीतिको पनि एउटा महत्त्वपूर्ण उदाहरण हो। यसबाट रामायण परम्परासँग सम्बन्धित धार्मिक स्थलहरूलाई साझा धार्मिक तथा पर्यटकीय मार्गका रूपमा विकास गर्ने सम्भावना बढ्नेछ। भारतका विभिन्न राज्य तथा नेपालका विभिन्न क्षेत्रबाट आउने श्रद्धालुहरूलाई जनकपुरधाम र अयोध्याको भ्रमण गर्न थप सहज हुनेछ। यसले दुई देशका नागरिकबीचको प्रत्यक्ष सम्पर्क र आपसी सम्बन्धलाई पनि विस्तार गर्नेछ।
नेपालको विकासमा भारतीय सहयोगको चर्चा गर्दा भारत नेपालका महत्त्वपूर्ण विकास साझेदारमध्ये एक रहेको तथ्यलाई बुझ्न आवश्यक छ। दुई देशबीचको सहकार्य सडक, रेल, ऊर्जा, जलविद्युत्, सिँचाइ, शिक्षा, स्वास्थ्य, व्यापार, सीमा व्यवस्थापन तथा डिजिटल सम्पर्कलगायतका क्षेत्रमा विस्तारित छ। नेपालको भौगोलिक अवस्थिति, सीमित आन्तरिक बजार र समुद्रसम्म प्रत्यक्ष पहुँच नभएको अवस्थालाई ध्यानमा राख्दा भारतसँगको सहज पारवहन तथा यातायात सम्पर्कको विशेष आर्थिक महत्त्व छ।
रेल सम्पर्कका क्षेत्रमा जयनगर–जनकपुरधाम–कुर्था रेलमार्ग दुई देशबीचको सहकार्यको एउटा महत्त्वपूर्ण उदाहरण हो। त्यसैगरी जयनगर–बिजलपुरा–बर्दिबास तथा जोगबनी–विराटनगर रेल सम्पर्क परियोजनामा पनि भारत सरकारको अनुदान सहयोगमा काम अघि बढेको छ। यी परियोजनाबाट नेपालको सीमावर्ती क्षेत्रमा आवागमन, व्यापार तथा आर्थिक गतिविधि विस्तार हुने सम्भावना बढेको छ। अयोध्या–जनकपुरधाम रेल सेवा यस व्यापक यातायात सम्पर्क व्यवस्थालाई थप अगाडि बढाउने नयाँ कडी बन्न सक्नेछ।
नेपालको आर्थिक विकासमा भारतीय सहयोगको अर्को महत्त्वपूर्ण क्षेत्र जलविद्युत् तथा विद्युत् व्यापार हो। नेपालमा जलविद्युत् उत्पादनको प्रचुर सम्भावना छ भने भारत एउटा ठूलो विद्युत् बजार हो। दुई देशबीच विद्युत् व्यापार तथा ऊर्जा सहकार्य विस्तार हुँदा नेपालले आफ्नो जलविद्युत् उत्पादन क्षमतालाई आर्थिक रूपमा उपयोग गर्ने अवसर प्राप्त गर्नेछ। यसबाट वैदेशिक मुद्रा आर्जन, लगानी, रोजगारी सिर्जना तथा औद्योगिक विकासका सम्भावना बढ्नेछन्। त्यसैगरी सडक निर्माण, पुल, एकीकृत जाँच चौकी, पेट्रोलियम पाइपलाइन तथा सीमापार विद्युत् प्रसारण लाइनको विकासमा पनि द्विपक्षीय सहकार्यको महत्त्वपूर्ण योगदान रहेको छ।
शिक्षा तथा स्वास्थ्य क्षेत्रमा पनि भारतीय सहयोग नेपालका लागि महत्त्वपूर्ण रहँदै आएको छ। नेपाली विद्यार्थीहरूले भारतीय शैक्षिक संस्थाहरूमा छात्रवृत्ति तथा उच्च शिक्षाका अवसर प्राप्त गर्दै आएका छन्। अस्पताल, स्वास्थ्य संस्था, विद्यालय तथा अन्य सामाजिक विकास परियोजनामा भारतको सहयोगबाट विभिन्न क्षेत्रमा आधारभूत पूर्वाधार विस्तार गर्ने प्रयास भएको छ। सीमावर्ती नेपाली क्षेत्रका सर्वसाधारणका लागि भारतीय बजार तथा स्वास्थ्य सेवामा पहुँच हुनु पनि महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।
यद्यपि नेपाल–भारत सम्बन्धको चर्चा केवल सहयोग र उपलब्धिमा मात्र सीमित राख्नु हुँदैन। दुई देशबीच केही यस्ता विषय पनि छन्, जसको समाधान आपसी विश्वास, समानता र कूटनीतिक संवादका माध्यमबाट हुनु आवश्यक छ। सीमा विवाद, व्यापार असन्तुलन, पारवहन सुविधा, बाढी तथा डुबानको समस्या, नदीको पानीको उपयोग र ठूला विकास परियोजनाको कार्यान्वयनजस्ता विषयले विभिन्न समयमा द्विपक्षीय सम्बन्धलाई प्रभावित गर्दै आएका छन्। भारतसँग आर्थिक सहकार्य विस्तार गर्दा नेपालको सार्वभौमसत्ता, राष्ट्रिय हित र समान साझेदारीको सिद्धान्तलाई पूर्ण सम्मान गरिनु आवश्यक छ।
नेपालको विकासमा भारतीय सहयोग त्यतिबेला अझ प्रभावकारी हुन सक्छ, जब परियोजनाहरू नेपालको वास्तविक आवश्यकता र राष्ट्रिय प्राथमिकताका आधारमा छनोट गरिन्छन्। परियोजनाको घोषणा गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। तिनको समयमै कार्यान्वयन, पारदर्शिता, स्थानीय जनताको सहभागिता र दीर्घकालीन आर्थिक लाभमा पनि समान ध्यान दिन आवश्यक छ। यसका साथै नेपालले पनि नीतिगत स्थिरता, प्रशासनिक क्षमता, लगानीमैत्री वातावरण र विकास परियोजनाको प्रभावकारी व्यवस्थापनलाई सुदृढ बनाउनुपर्छ।
अयोध्या–जनकपुरधाम रेल सेवाका सन्दर्भमा पनि यो विषय विशेष महत्त्वपूर्ण छ। यस रेल सम्पर्कबाट जनकपुरधाममा पर्यटन तथा व्यापार विस्तारको व्यापक सम्भावना छ। तर यी सम्भावनालाई वास्तविक आर्थिक लाभमा परिणत गर्न नेपाल सरकार, मधेश प्रदेश सरकार र जनकपुरधाम उपमहानगरपालिकाले समन्वयात्मक योजना निर्माण गर्न आवश्यक छ। जनकपुरधामको रेल स्टेसन, सडक सम्पर्क, यात्रु आवास, होटल, भोजनालय, सरसफाइ, सुरक्षा, स्थानीय यातायात तथा पर्यटक सूचना केन्द्रजस्ता सुविधाको विस्तार गर्नुपर्छ।
जनकपुरधाममा पर्यटन बढ्दा होटल व्यवसाय, यातायात, हस्तकला, स्थानीय खाद्य पदार्थ, मिथिला चित्रकला तथा अन्य घरेलु उद्योगले लाभ लिन सक्नेछन्। स्थानीय युवाहरूका लागि रोजगारीका नयाँ अवसर सिर्जना हुन सक्छन्। मिथिला संस्कृति, भाषा, कला र परम्परालाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा परिचित गराउने यो एउटा महत्त्वपूर्ण अवसर पनि हो। विशेषगरी विवाह पञ्चमी, रामनवमी तथा अन्य धार्मिक पर्वका अवसरमा पर्यटकको सम्भावित वृद्धिलाई ध्यानमा राखेर दीर्घकालीन पर्यटन नीति निर्माण गर्नुपर्छ।
यसका साथै रेल सेवाको लाभ धार्मिक पर्यटकमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। विद्यार्थी, व्यापारी, बिरामी, रोजगारीमा संलग्न व्यक्ति तथा सर्वसाधारण यात्रुले पनि यसबाट लाभ लिन सक्नुपर्छ। सीमामा अध्यागमन तथा भन्सार जाँचको प्रक्रिया सरल, व्यवस्थित र यात्रुमैत्री हुन आवश्यक छ। रेलको समयतालिका, टिकट दर, नियमित सञ्चालन, सुरक्षा तथा दुई देशबीचको समन्वय पनि यस सेवाको सफलताका महत्त्वपूर्ण आधार हुन्।
जनकपुरधामको विकासका लागि भारतसँग रेल सम्पर्कका अतिरिक्त सडक, हवाई सेवा, ऊर्जा, कृषि, उद्योग तथा व्यापारका क्षेत्रमा पनि सहकार्य बढाउन आवश्यक छ। जनकपुरधामलाई धार्मिक पर्यटनका साथै मिथिला क्षेत्रको आर्थिक तथा सांस्कृतिक केन्द्रका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ। यसका लागि भारतका बिहार, उत्तर प्रदेश तथा अन्य राज्यका प्रमुख सहरहरूसँग व्यापारिक र पर्यटकीय सम्बन्ध विस्तार गर्नु उपयोगी हुनेछ।
नेपाल र भारत दुवै देशले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने छिमेकी देशबीचको सुदृढ सम्बन्ध केवल उच्चस्तरीय राजनीतिक भेटघाटबाट मात्र निर्माण हुँदैन। आम नागरिकको जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने विकासका योजनाहरूबाट नै त्यस्तो सम्बन्ध दिगो र प्रभावकारी बन्न सक्छ। रेल सेवा, सडक, ऊर्जा तथा व्यापारिक सम्पर्क त्यतिबेला मात्र सार्थक हुन्छन्, जब तिनको लाभ सीमावर्ती क्षेत्रका सर्वसाधारण नागरिकसम्म पुग्छ।
अयोध्यादेखि जनकपुरधामसम्म प्रस्तावित रेल सेवा यस दिशामा एउटा महत्त्वपूर्ण अवसर हो। भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी र नेपालका प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको नेतृत्वमा यस पहललाई व्यावहारिक, नियमित तथा दीर्घकालीन सहकार्यको आधार बनाउन सकिएमा दुई देशबीचको आपसी विश्वास र जनस्तरको सम्बन्ध अझ विस्तार हुन सक्छ।
वास्तवमा नेपाल र भारतबीचको सम्बन्ध केवल दुई देशबीचको राजनीतिक सम्बन्ध मात्र होइन। यो साझा इतिहास, संस्कृति, परम्परा, पारिवारिक निकटता तथा भौगोलिक वास्तविकतासँग गहिरो रूपमा जोडिएको सम्बन्ध हो। भारतको विकास र समृद्धिका लागि नेपालको स्थिरता तथा प्रगतिको महत्त्व छ। त्यसैगरी नेपालको आर्थिक तथा सामाजिक विकासमा पनि भारतसँगको सहकार्यले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको छ।
अतः अयोध्या–जनकपुरधाम रेल सेवालाई केवल एउटा नयाँ रेलको उद्घाटनका रूपमा मात्र हेर्नु हुँदैन। यसलाई नेपाल–भारत सम्बन्धमा यातायात सम्पर्क, सहकार्य, पर्यटन तथा आर्थिक साझेदारीको नयाँ अध्यायका रूपमा लिनुपर्छ। यस पहलबाट उत्पन्न उत्साहलाई ठोस विकासमा रूपान्तरण गर्नु दुवै देशका सरकार, स्थानीय निकाय, निजी क्षेत्र तथा नागरिक समाजको साझा जिम्मेवारी हो।
आपसी सम्मान, समानता, विश्वास र दुवै देशको हितलाई आधार बनाएर सहकार्यको प्रक्रिया अघि बढाउन सकिएमा अयोध्या र जनकपुरधामबीचको यो रेल सेवाले दुई देशको मैत्री सम्बन्धलाई नयाँ गति दिनुका साथै नेपालको आर्थिक तथा सामाजिक विकासमा समेत महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउन सक्नेछ।
सम्पादकीय सुझाव: प्रकाशन गर्नुअघि रेल सेवाको उद्घाटन मिति, प्रधानमन्त्रीहरूको सहभागिता तथा रेल सेवाको वास्तविक स्वरूप सम्बन्धित आधिकारिक निकायबाट पुष्टि गर्नु उपयुक्त हुनेछ।