शिलांग: मेघालयमा कुखुरा र सुँगुरको मासुको आपूर्ति शृङ्खलाबारे गरिएको एक अध्ययनले मानिसमा खाद्यजन्य रोग निम्त्याउन सक्ने जीवाणु फेला पारेको छ। अध्ययनका क्रममा उक्त जीवाणुमा विभिन्न एन्टिबायोटिक औषधिप्रति प्रतिरोध क्षमता पनि देखिएको छ। यसले मासुको स्वच्छता, खाद्य सुरक्षा र औषधि प्रतिरोधी जीवाणुको फैलावटबारे चिन्ता बढाएको छ।
एप्लाइड फुड रिसर्च नामक वैज्ञानिक जर्नलमा प्रकाशित अध्ययनअनुसार परीक्षण गरिएका आठ सय ६४ नमुनामध्ये २७ वटामा क्याम्पिलोब्याक्टर जेजुनी नामक जीवाणु भेटिएको हो। यो जीवाणुले मानिसमा झाडापखाला, पेट दुख्ने र ज्वरो आउनेजस्ता समस्या निम्त्याउन सक्छ।
अध्ययनमा संलग्न वैज्ञानिकहरूले परीक्षण गरिएका जीवाणुमध्ये झन्डै एकतिहाइमा बहुऔषधि प्रतिरोध क्षमता रहेको पनि पत्ता लगाएका छन्। यसको अर्थ ती जीवाणु कम्तीमा तीन वर्गका एन्टिबायोटिक औषधिविरुद्ध प्रतिरोधी थिए।
भारतको उमियामस्थित भारतीय कृषि अनुसन्धान परिषद्को उत्तरपूर्वी पहाडी क्षेत्र अनुसन्धान परिसर, उत्तर प्रदेशस्थित भारतीय पशु चिकित्सा अनुसन्धान संस्थान तथा मेघालयको किरडेमकुलाईस्थित केन्द्रीय कृषि विश्वविद्यालयअन्तर्गतको कृषि महाविद्यालयका वैज्ञानिकहरूले संयुक्त रूपमा अध्ययन गरेका हुन्।
अनुसन्धानका क्रममा मेघालयका रि भोई र इस्ट खासी हिल्स जिल्लाका फार्म, वधशाला तथा खुद्रा मासु पसलबाट नमुना सङ्कलन गरिएको थियो। कुखुरा र सुँगुरको उत्पादनदेखि उपभोक्तासम्म पुग्ने प्रक्रियामा उक्त जीवाणुको उपस्थिति र यसको आनुवंशिक विशेषता पत्ता लगाउनु अध्ययनको मुख्य उद्देश्य थियो।
अध्ययनमा कुखुराको आन्द्राका एक सय ४४ नमुना परीक्षण गर्दा १४ वटामा जीवाणु भेटिएको थियो। यो कुल नमुनाको ९.७२ प्रतिशत हो।
त्यसैगरी, सुँगुरको मासुका एक सय ४४ नमुनामध्ये ११ वटामा जीवाणु भेटिएको थियो। यसको सङ्क्रमण दर ७.६४ प्रतिशत रहेको अध्ययनले देखाएको छ। कुखुराको मासुका एक सय ४४ नमुनामध्ये दुई वटामा जीवाणु फेला परेको थियो, जुन १.३९ प्रतिशत हो।
तर, कुखुराको मलद्वार क्षेत्रबाट सङ्कलित स्वाब, सुँगुरको आन्द्रा तथा मलद्वारबाट सङ्कलित नमुनामा भने उक्त जीवाणु फेला परेन।
एन्टिबायोटिक औषधिप्रति उच्च प्रतिरोध
अध्ययनका क्रममा २६ वटा जीवाणुको एन्टिबायोटिक प्रतिरोध क्षमता परीक्षण गरिएको थियो। नतिजाअनुसार सबैभन्दा बढी प्रतिरोध नेलिडिक्सिक एसिड र टेट्रासाइक्लिनप्रति देखिएको थियो। यी दुवै औषधिप्रति ७३.०८ प्रतिशत जीवाणु प्रतिरोधी थिए।
त्यस्तै, ४२.३१ प्रतिशत जीवाणु एम्पिसिलिन र १९.२३ प्रतिशत जीवाणु सिप्रोफ्लोक्सासिनप्रति प्रतिरोधी रहेको पाइएको थियो।
परीक्षण गरिएका २६ जीवाणुमध्ये आठ वटामा बहुऔषधि प्रतिरोध क्षमता देखिएको थियो। यो कुल परीक्षणको ३०.७७ प्रतिशत हो। यस्तो प्रतिरोध क्षमताले सामान्यतया उपचारमा प्रयोग गरिने विभिन्न एन्टिबायोटिक औषधिको प्रभावकारिता घटाउन सक्छ।
यसैगरी, २६ मध्ये १४ वटा जीवाणुले बायोफिल्म बनाउन सक्ने क्षमता देखाएका थिए। बायोफिल्म भनेको सतहमा टाँसिएर रहने र एकअर्कासँग जोडिएर जीवाणुले बनाउने संरचना हो। यस्तो संरचनाले प्रतिकूल वातावरणमा जीवाणुलाई बाँच्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छ। मासु प्रशोधन तथा भण्डारणमा प्रयोग हुने सतहमा यस्ता जीवाणु नियन्त्रण गर्न कठिन हुन सक्ने भएकाले खाद्य स्वच्छतामा थप सावधानी आवश्यक देखिएको छ।
आनुवंशिक परीक्षणमा जोखिमपूर्ण विशेषता
वैज्ञानिकहरूले २५ वटा जीवाणुको सम्पूर्ण आनुवंशिक संरचना विश्लेषण गरी एन्टिबायोटिक प्रतिरोध र रोग उत्पन्न गर्ने क्षमतासँग सम्बन्धित विशेषता पहिचान गरेका थिए।
विश्लेषणका क्रममा ८८ प्रतिशत आनुवंशिक नमुनामा जीवाईआरए नामक जीनमा टी८६आई उत्परिवर्तन भेटिएको थियो। यो परिवर्तन फ्लोरोक्विनोलोन समूहका एन्टिबायोटिकप्रति प्रतिरोध क्षमतासँग सम्बन्धित छ। टेट्रासाइक्लिनलगायत अन्य औषधिप्रति प्रतिरोधसँग सम्बन्धित जीनसमेत फेला परेका थिए।
जीवाणुका आनुवंशिक प्रकारमा विविधता देखिए पनि परीक्षण गरिएका नमुनामध्ये एसटी१०७०९ नामक आनुवंशिक प्रकार बढी प्रचलित थियो। यो एसटी३५३ क्लोनल समूहअन्तर्गत पर्दछ।
अनुसन्धानकर्ताका अनुसार भारतमा सुँगुरबाट उत्पन्न क्याम्पिलोब्याक्टर जेजुनीको आनुवंशिक महामारी विज्ञानसम्बन्धी यस्तो अध्ययन पहिलो भएको उनीहरूको जानकारीमा छ। कुखुराजन्य उत्पादनमा मात्र केन्द्रित नभई सुँगुरको मासुलाई पनि खाद्यजन्य सङ्क्रमणको सम्भावित स्रोतका रूपमा निगरानी गर्नुपर्नेमा अध्ययनले जोड दिएको छ।
खेतदेखि उपभोक्तासम्म निगरानी गर्न सुझाव
अध्ययनले फार्ममा मात्र नभई पशु वध गर्ने स्थान, मासु काट्ने तथा प्रशोधन गर्ने ठाउँ, ढुवानी र खुद्रा बिक्री केन्द्रसम्म खाद्य सुरक्षा निगरानी विस्तार गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याएको छ। आपूर्ति शृङ्खलाका विभिन्न चरणमा मासु दूषित हुन सक्ने भएकाले सरसफाइ, सुरक्षित भण्डारण र उचित रूपमा मासु सम्हाल्ने अभ्यास महत्त्वपूर्ण हुने अनुसन्धानकर्ताहरूको भनाइ छ।
उनीहरूले मानव स्वास्थ्य, पशु स्वास्थ्य र खाद्य सुरक्षालाई एकीकृत गर्ने वान हेल्थ अर्थात् एकीकृत स्वास्थ्य अवधारणामा आधारित निगरानी प्रणाली विकास गर्न पनि सुझाव दिएका छन्। यस्तो प्रणालीले जीवाणुको फैलावट पहिचान गर्न, एन्टिबायोटिक प्रतिरोधको अवस्थाबारे जानकारी जुटाउन र फार्मदेखि उपभोक्तासम्म सङ्क्रमणको जोखिम घटाउन सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।
यद्यपि, अध्ययनका निष्कर्षलाई सम्पूर्ण मेघालय राज्यको अवस्था प्रतिनिधित्व गर्ने तथ्याङ्कका रूपमा लिन नमिल्ने अनुसन्धानकर्ताहरूले स्पष्ट पारेका छन्। अध्ययन सीमित दुई जिल्लामा गरिएको थियो र नमुना छनोट सुविधाका आधारमा गरिएको थियो। त्यसैले राज्यभर मासुमा उक्त जीवाणुको वास्तविक उपस्थिति र फैलावटको अवस्था निर्धारण गर्न थप व्यापक अनुसन्धान आवश्यक छ।
सीमित क्षेत्र र नमुनामा आधारित भए पनि यस अध्ययनले मेघालयमा क्याम्पिलोब्याक्टर जेजुनीको आनुवंशिक विशेषता र एन्टिबायोटिक प्रतिरोधको अवस्था बुझ्न आधार प्रदान गरेको छ। खाद्यजन्य सङ्क्रमण नियन्त्रण गर्न पशुपालनदेखि मासु बिक्रीसम्म स्वच्छता कायम गर्नुका साथै औषधि प्रतिरोधी जीवाणुको नियमित निगरानी गर्नुपर्ने आवश्यकता यसले पुनः उजागर गरेको छ।