बेईजीङ :देङ स्याओपिङ कुनै समय चीनको कम्युनिस्ट सत्ताको केन्द्रमा थिए। उनले क्रान्तिमा भाग लिएका थिए, उपप्रधानमन्त्रीका रूपमा काम गरेका थिए र चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको केन्द्रीय समितिको महासचिवसमेत बनेका थिए।
उनी माओले निर्माण गरेको राजनीतिक व्यवस्थाकै एक महत्त्वपूर्ण हिस्सा थिए, त्यसलाई ध्वस्त पार्न खोज्ने बाहिरी व्यक्ति थिएनन्। तर सन् १९६६ मा सांस्कृतिक क्रान्ति सुरु भयो।
देङ स्याओपिङलाई ‘पुँजीवादी बाटोमा हिँड्ने व्यक्ति’ अर्थात् क्यापिटलिस्ट रोडर को आरोप लगाइयो। उनी चीनलाई माओवादी क्रान्तिकारी सिद्धान्तबाट टाढा लैजान खोजिरहेको आरोप लगाइयो।
त्यसपछि उनको राजनीतिक शक्ति धराशायी भयो र उनलाई सत्ताबाट हटाइयो। सन् १९६९ मा दङलाई चीनको च्याङ्सी प्रान्तमा पठाइयो। कुनै समय पार्टीको उच्च नेतृत्वमा रहेका उनलाई त्यहाँ एउटा ट्र्याक्टर कारखानामा काम गर्ने जिम्मेवारी दिइयो।
उनकी छोरीले पछि दिएको विवरणअनुसार, उनले कडा प्रतिबन्ध र सशस्त्र सुरक्षाको निगरानीमा काम गर्नुपरेको थियो। यस घटनाका व्यक्तिगत विवरणहरू मुख्यतः परिवारका सदस्यहरूले दिएका बयानमा आधारित छन्। तर उनको जीवनमा आएको ठूलो परिवर्तन स्पष्ट छ—चिनियाँ सरकारको नेतृत्व गरिसकेका व्यक्ति अब राजनीतिक निर्वासनमा बसेर औद्योगिक काम गरिरहेका थिए।
माओले उनलाई सधैका लागि त्यागेनन्
सन् १९७३ मा देङ स्याओपिङलाई फेरि राजनीतिक प्रणालीमा फर्काइयो। प्रधानमन्त्री चाउ एनलाईले उनको पुनर्स्थापनाका लागि समर्थन गरे भने माओले पनि उनको पुनरागमनलाई स्वीकृति दिए।
सन् १९७५ सम्म आइपुग्दा देङ फेरि सरकारको उच्च तहमा पुगिसकेका थिए। उनले प्रशासनिक अनुशासन, आर्थिक उत्पादन र प्राविधिक दक्षतालाई प्राथमिकता दिन थाले।तर यसले फेरि अर्को समस्या सिर्जना गर्‍यो।
देङको कार्यशैली र सोच सांस्कृतिक क्रान्तिको समयमा हावी भएको कट्टरपन्थी राजनीतिक धारसँग क्रमशः ठोक्किन थाल्यो।
सन् १९७६ को जनवरीमा चाउ एनलाईको निधन भयो। उनको सम्मानमा व्यक्त गरिएको जनताको शोक चाँडै ठूलो राजनीतिक अभिव्यक्तिमा परिणत भयो।
अप्रिलमा बेइजिङको थ्यानमेन चोकमा प्रदर्शनहरू भए। तत्कालीन अधिकारीहरूले ती प्रदर्शनको निन्दा गरे र उत्पन्न अशान्तिका लागि दङलाई दोषी ठहर्‍याए।
सन् १९७६ अप्रिल ७ मा माओको स्वीकृतिमा दङलाई फेरि उनका सबै राजनीतिक पदबाट हटाइयो।
माओको मृत्युपछि पनि देङ तुरुन्तै सत्तामा पुगेनन्
सन् १९७६ को सेप्टेम्बरमा माओको निधन भयो। तर माओको मृत्युपछि देङले तुरुन्तै चीनको नेतृत्व पाएनन्। ह्वा गुओफङले प्रमुख राजनीतिक पदहरू सम्हालेका थिए। त्यसै वर्ष अक्टोबरमा ‘ग्याङ अफ फोर’ अर्थात् चार जनाको कट्टरपन्थी समूहलाई गिरफ्तार गरियो।
देङले माओको स्थानमा सीधै पदभार ग्रहण गर्ने अवसर पाएनन्। उनलाई फेरि राजनीतिक प्रभाव स्थापित गर्न संघर्ष गर्नुपर्‍यो।
सन् १९७७ को जुलाईमा देङको राजनीतिक पुनर्स्थापनालाई औपचारिक घोषणा गरियो। केही वर्षभित्रै उनी चीनका सबैभन्दा प्रभावशाली नेता बने। यद्यपि उनले सधैँ औपचारिक रूपमा राष्ट्रप्रमुखको पद सम्हालेनन्, व्यवहारमा चीनको सर्वोच्च राजनीतिक नेतृत्व उनकै हातमा केन्द्रित भयो।
ट्र्याक्टर कारखानाबाट चीनको रूपान्तरणसम्म
कुनै समय ट्र्याक्टर कारखानामा काम गर्न बाध्य पारिएका देङ स्याओपिङले पछि माओपछिको चीनलाई बिल्कुलै फरक दिशामा अघि बढाए।
उनले ‘सुधार र खुलापन’ (रिफार्म एंड ओपनिंग -.अप ) को नीति अघि सारे। विदेशी लगानीलाई प्रोत्साहन गरे, बजारमा आधारित आर्थिक गतिविधिहरू विस्तार गरे र शेन्जेनजस्ता विशेष आर्थिक क्षेत्रहरू स्थापना गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले।
यी नीतिहरूले चीनमा दशकौँसम्म तीव्र आर्थिक वृद्धि हासिल गर्न र विश्व अर्थतन्त्रसँग गहिरो रूपमा जोडिन आधार तयार गरे। तर दङको विरासतलाई केवल आर्थिक सफलताको कथाका रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन।
सन् १९८९ को थ्यानमेन दमन: देङको विरासतको अँध्यारो पक्ष
सन् १९८९ मा बेइजिङमा लोकतन्त्रको माग गर्दै ठूलो जनआन्दोलन भयो। त्यस आन्दोलनलाई नियन्त्रण गर्न गरिएको सैन्य दमनलाई देङ स्याओपिङले समर्थन गरेका थिए।
यो उनको राजनीतिक जीवनको सबैभन्दा विवादास्पद र अँध्यारा पक्षमध्ये एक हो। उक्त दमन र त्यससँग सम्बन्धित हिंसामा सयौँ मानिस मारिएको हुन सक्ने अनुमान छ, यद्यपि वास्तविक मृतक सङ्ख्या अझै विवादित छ।
देङ स्याओपिङको सन् १९९७ मा ९२ वर्षको उमेरमा निधन भयो।
देङ स्याओपिङको असाधारण राजनीतिक यात्रा क्रान्तिबाट सुरु भयो। उनी दुईपटक राजनीतिक शुद्धीकरणको सिकार बने, ट्र्याक्टर कारखानामा काम गर्न पुगे र अन्ततः माओपछिको चीनका सबैभन्दा प्रभावशाली नेता बने।
माओले देङलाई दुईपटक सत्ताबाट हटाए। तर दुवैपटक देङ पुनः फर्किए।
दोस्रोपटक फर्किएपछि उनले आफूले प्राप्त गरेको शक्ति केवल पुरानो व्यवस्था पुनःस्थापित गर्न प्रयोग गरेनन्। बरु माओले छाडेर गएको चीनलाई नयाँ आर्थिक दिशामा रूपान्तरण गरे।
उनको नेतृत्वमा चीनले समाजवादी राजनीतिक संरचनालाई कायम राख्दै बजारमुखी आर्थिक सुधार अघि बढायो। यही प्रक्रियाले आधुनिक चीनको आर्थिक विकासको आधार निर्माण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो।
मुख्य सन्देश: राजनीतिक रूपमा दुईपटक पतन भोगेका देङ स्याओपिङले पुनरागमन गरेर चीनको आर्थिक दिशा नै परिवर्तन गरे। तर आर्थिक विकासको उनको विरासतसँगै सन् १९८९ को सैन्य दमनको जिम्मेवारी पनि इतिहासमा जोडिएर रहेको छ।
स्रोत: काउन्सिल अन फरेन रिलेसन्स (कॉउन्सिल ऑन फॉरेन रिलेशनशिप ) — माओ त्सेतुङ र देङ स्याओपिङको नेतृत्वमा चीनको रूपान्तरणसम्बन्धी सामग्री।