• देवेन्द्र किशोर ढुँगाना

भारतीय राजनीतिक परिदृश्यमा पछिल्ला दिनहरूमा सामाजिक सञ्जालबाट जन्मिएको व्यङ्ग्यात्मक अभियान ‘ककरोच जनता पार्टी’ ले असामान्य चर्चा बटुलेको छ। यसको संस्थापक अभिजीत दीपके ले जुन ६ मा भारत फर्केर दिल्लीस्थित जन्तर मन्तर मा शान्तिपूर्ण प्रदर्शन गर्ने घोषणा गरेसँगै यो अभियान केवल डिजिटल विरोध होइन, सडक राजनीतिको सम्भावित प्रवेशबिन्दुका रूपमा पनि व्याख्या हुन थालेको छ। विशेषतः भारतीय मध्यमवर्गीय युवा पुस्ताको असन्तोष, परीक्षा प्रणालीप्रतिको अविश्वास र जवाफदेहिताको प्रश्नलाई यस अभियानले केन्द्रमा ल्याएको देखिन्छ।
यस आन्दोलनको मूल कथ्य शिक्षा प्रणालीमा देखिएको अनियमितता, विशेषगरी एनइइटी , सिबिएसइ , सियुइटी र एसएससि,जीडी जस्ता परीक्षासँग जोडिएका विवादहरू हुन्। लाखौँ विद्यार्थीको भविष्य अनिश्चित बनेको, प्रश्नपत्र चुहावटजस्ता घटनाले आत्महत्या र मानसिक तनाव बढाएको आरोपसहित आन्दोलनले शिक्षा मन्त्री धर्मेन्द्र प्रधान को राजीनामा माग गर्दै आएको छ। यही असन्तोषलाई अभिव्यक्त गर्ने क्रममा ‘ककरोच जनता पार्टी’ नामक व्यङ्ग्यात्मक संरचना जन्मिएको हो, जसले गम्भीर राजनीतिक प्रश्नलाई व्यङ्ग्य र प्रतीकात्मक भाषामार्फत उठाउने प्रयास गरेको छ।
यस अभियानलाई केवल एक सामाजिक सञ्जाल ट्रेन्डका रूपमा सीमित गर्नुभन्दा यसले प्रतिनिधित्व गर्ने सामाजिक मनोविज्ञान बुझ्न जरुरी देखिन्छ। आजको भारतीय युवा पुस्ता परम्परागत राजनीतिक दलहरूभन्दा बाहिर नयाँ माध्यम, नयाँ शैली र प्रत्यक्ष उत्तरदायित्व खोजिरहेको छ। यही सन्दर्भमा डिजिटल प्लेटफर्ममार्फत संगठित भएको यो आन्दोलनले मध्यमवर्गीय असन्तोषलाई राजनीतिक अभिव्यक्तिमा रूपान्तरण गर्ने प्रयास गरेको छ।
अभिजीत दीपकेको घोषणा अनुसार उनी अमेरिका छोडेर भारत फर्किने र शान्तिपूर्ण आन्दोलनमार्फत संवैधानिक अधिकार प्रयोग गर्दै विरोध जनाउने योजनामा छन्। उनले आफूले रोजगारी र व्यक्तिगत सुविधा त्यागेर देशका लागि फर्किएको दाबी गरेका छन्। यस प्रकारको वक्तव्यले आन्दोलनलाई केवल आलोचनात्मक नभई भावनात्मक राष्ट्रवादसँग पनि जोड्ने प्रयास गरेको देखिन्छ, जसले युवाहरूमा नैतिक जिम्मेवारी र नागरिक कर्तव्यको बहसलाई पुनः सतहमा ल्याएको छ।
तर यस अभियानलाई लिएर भारतीय राजनीतिक वृत्तमा मिश्रित प्रतिक्रिया देखिएको छ। सत्तारूढ दलका केही नेताहरूले यसलाई राजनीतिक रूपमा प्रेरित वा बाह्य प्रभावमा आधारित अभियानका रूपमा आलोचना गरेका छन्। अर्कोतर्फ, केही संस्थागत टिप्पणीहरूले लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा यस्ता विचार र विरोधलाई स्वाभाविक प्रक्रियाका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्ने धारणा राखेका छन्। यसले भारतको लोकतान्त्रिक संरचनाभित्र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र राजनीतिक आलोचनाको सीमाबारे पुनः बहस सुरु गरिदिएको छ।
विश्लेषकहरूको दृष्टिमा, यो घटना केवल एक व्यक्तिको आन्दोलन होइन, बरु भारतीय समाजमा बढ्दो असन्तोषको प्रतीक हो। विशेषतः मध्यमवर्गीय युवाहरू, जो प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षा प्रणाली, बेरोजगारी र नीतिगत अस्थिरताबाट प्रभावित छन्, उनीहरूका लागि यस्तो अभियानले एउटा साझा आवाजको रूप लिएको देखिन्छ। यही कारणले यसलाई ‘डिजिटल जनआन्दोलन’ वा ‘नव राजनीतिक चेतना’ को प्रारम्भिक संकेतका रूपमा पनि व्याख्या गर्न थालिएको छ।
भारतको वर्तमान राजनीतिक संरचना जातीय राजनीति, धार्मिक ध्रुवीकरण र क्षेत्रीय तनावका कारण पहिले नै जटिल अवस्थामा छ। यस्तो परिस्थितिमा युवा पुस्ताबाट आएको असन्तोषले परम्परागत राजनीतिक समीकरणलाई चुनौती दिन सक्ने सम्भावना विश्लेषकहरूले औंल्याएका छन्। छिमेकी मुलुकहरूसँगको सम्बन्ध, आन्तरिक सुरक्षा चुनौती र विकासको गति सुस्त भएको आलोचनाबीच यस्तो वैकल्पिक आन्दोलनले राजनीतिक बहसलाई अझ तीव्र बनाएको छ।
यद्यपि ‘ककरोच जनता पार्टी’ को भविष्य अझै स्पष्ट छैन। यो संस्थागत राजनीतिक दलमा रूपान्तरण हुन्छ वा केवल एक प्रतीकात्मक आन्दोलनका रूपमा सीमित रहन्छ भन्ने कुरा आगामी दिनले निर्धारण गर्नेछ। तर यसको प्रारम्भिक प्रभावले एउटा कुरा भने स्पष्ट गरेको छ—भारतीय युवाहरू अब मौन छैनन्, उनीहरू प्रश्न गरिरहेका छन्, र उनीहरू आफ्नै भाषामा राजनीतिक संरचनालाई चुनौती दिन तयार छन्।
अन्ततः, यो अभियानले भारतीय लोकतन्त्रको जीवितता र बहस गर्ने क्षमतालाई पुनः स्मरण गराएको छ। विरोधको शैली बदलिएको छ, माध्यम डिजिटल बनेको छ, तर मूल प्रश्न उही छ—जवाफदेहिता, पारदर्शिता र अवसरको समानता हो । ‘ककरोच जनता पार्टी’ चाहे व्यङ्ग्य होस् वा आन्दोलनको प्रारम्भिक रूप, यसले भारतीय राजनीतिक चेतनामा नयाँ तरंग ल्याएको कुरा भने अस्वीकार गर्न सकिँदैन।