देवेन्द्र किशोर ढुँगाना

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानविरुद्ध पुनः सैन्य कदम चाल्न सक्ने चेतावनी दिँदै गरेको पछिल्लो अभिव्यक्तिले मध्यपूर्व मात्र होइन, विश्व राजनीतिलाई फेरि तनावपूर्ण मोडतर्फ धकेलेको छ। एकातिर उनले युद्धविराम र सम्झौताप्रति आशा व्यक्त गरिरहेका छन् भने अर्कोतिर “कडा कदम” चाल्ने धम्की दिइरहेका छन्। यही द्वैध सन्देशले अहिलेको अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा अमेरिका कुन रणनीतिक दिशातर्फ अघि बढिरहेको छ भन्ने गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।
इरानमाथि अमेरिकाले दशकौँदेखि आर्थिक प्रतिबन्ध, कूटनीतिक अलगाव र सैन्य दबाबको नीति अपनाउँदै आएको छ। तर अहिलेको विश्व अवस्था विगतभन्दा निकै फरक छ। रूस–युक्रेन युद्ध, चीनको बढ्दो प्रभाव, ब्रिक्स राष्ट्रहरूको विस्तार र अमेरिकी वर्चस्वप्रति बढ्दो चुनौतीबीच इरानमाथिको दबाब केवल क्षेत्रीय मुद्दा मात्र रहेन; यो विश्व शक्ति सन्तुलनसँग गाँसिएको विषय बनेको छ।
ट्रम्पले पछिल्ला दिनमा दिएको अभिव्यक्तिहरूले उनको विदेश नीतिको पुरानै “दबाबमार्फत सम्झौता” रणनीतिलाई पुनर्जीवित गरेको देखिन्छ। उनले एक दिन “दीर्घकालीन शान्ति” को कुरा गर्छन् भने अर्को दिन “आक्रमणको निर्णयबाट केवल एक घण्टा टाढा” रहेको चेतावनी दिन्छन् । यसले इरानलाई मात्र होइन, अमेरिकाका साझेदार राष्ट्रहरूलाई समेत अन्योलमा पारेको छ।
विशेषगरी बेंजमीन नेतान्याहु नेतृत्वको इजरायलले इरानविरुद्ध अझ कडा सैन्य कारबाही चाहिरहेको संकेत अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले दिएका छन्। यस्तो अवस्थामा ट्रम्पमाथि दुईतर्फी दबाब देखिन्छ—एकातिर इजरायल समर्थक शक्तिहरूको अपेक्षा, अर्कोतिर युद्धले अमेरिकी अर्थतन्त्र र घरेलु राजनीतिमा पार्ने असर।
इरानसँगको तनावको सबैभन्दा ठूलो प्रभाव ऊर्जा बजारमा पर्न सक्छ। होर्मुज जलडमरू विश्व तेल आपूर्तिको महत्वपूर्ण मार्ग हो। यदि अमेरिका वा इजरायलले सैन्य गतिविधि बढाए भने तेल मूल्य आकासिन सक्छ, जसले विश्वव्यापी मुद्रास्फीति र आर्थिक अस्थिरता निम्त्याउन सक्छ। अहिले नै आर्थिक चुनौती झेलिरहेका युरोपेली मुलुकहरूका लागि यस्तो अवस्था झन् कठिन बन्न सक्छ।
त्यसैगरी, इरानलाई अत्यधिक दबाबमा राख्ने अमेरिकी रणनीतिले चीन र रूसलाई पनि मध्यपूर्वमा थप सक्रिय बनाउने सम्भावना छ। चीनले इरानसँग दीर्घकालीन आर्थिक साझेदारी गरिसकेको छ भने रूसले पश्चिमी दबाबविरुद्ध इरानलाई रणनीतिक साझेदारको रूपमा हेर्दै आएको छ। त्यसैले अमेरिकाको कुनै पनि कठोर कदमले विश्व राजनीतिमा नयाँ ध्रुवीकरणलाई तीव्र बनाउन सक्छ।
ट्रम्प समर्थकहरूले उनको अनिश्चित शैलीलाई “म्याड म्यान डिप्लोमेसी” अर्थात् प्रतिद्वन्द्वीलाई मानसिक दबाबमा राख्ने रणनीति भनेर व्याख्या गर्छन्। तर आलोचकहरूका अनुसार यो स्पष्ट रणनीतिक दृष्टिकोणभन्दा बढी राजनीतिक दुविधा हो। ट्रम्प एकातिर आफूलाई शक्तिशाली नेताको रूपमा प्रस्तुत गर्न चाहन्छन्, अर्कोतिर लामो युद्धमा अमेरिका फस्दा घरेलु जनमत नकारात्मक बन्न सक्ने डर पनि उनलाई छ।
वास्तवमा, अमेरिकाले इरानमाथि दबाब कायम राख्नुको मूल उद्देश्य केवल आणविक कार्यक्रम रोक्नु मात्र होइन। यसको गहिरो सम्बन्ध मध्यपूर्वमा अमेरिकी प्रभाव जोगाइराख्ने रणनीतिसँग जोडिएको छ। यदि इरान क्षेत्रीय शक्तिका रूपमा अझ बलियो बन्यो भने अमेरिकी गठबन्धन कमजोर हुन सक्छ भन्ने वाशिङ्टनको चिन्ता स्पष्ट देखिन्छ।
तर बदलिँदो विश्व व्यवस्थामा पुरानै शैलीको दबाब राजनीति प्रभावकारी नहुन सक्छ। अहिले धेरै राष्ट्रहरू अमेरिकी नीतिप्रति स्वतन्त्र धारणा बनाउन थालेका छन्। आर्थिक प्रतिबन्ध र सैन्य धम्कीभन्दा संवाद, बहुध्रुवीय कूटनीति र क्षेत्रीय सहकार्यलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्ति बढ्दो छ।
यस कारण ट्रम्पको पछिल्लो चेतावनीलाई केवल एक नेताको अभिव्यक्ति भनेर मात्र हेर्न मिल्दैन। यो विश्व राजनीतिमा शक्ति संघर्षको नयाँ संकेत पनि हो। यदि कूटनीतिक प्रयास सफल भए भने मध्यपूर्वले अस्थायी राहत पाउन सक्छ। तर यदि धम्की र सैन्य दबाबकै राजनीति अघि बढ्यो भने त्यसको असर विश्व अर्थतन्त्रदेखि अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा व्यवस्थासम्म गम्भीर रूपमा फैलिन सक्छ।
आजको विश्वले युद्धभन्दा संवाद खोजिरहेको बेला अमेरिका–इरान तनावले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाएको छ—के विश्व फेरि शक्ति प्रदर्शनको युगतर्फ फर्कँदैछ, वा नयाँ कूटनीतिक सन्तुलनको खोजीमा अघि बढ्दैछ?