नयाँ दिल्ली: प्रत्येक वर्ष १ अप्रिलमा मनाइने अप्रिल फूल दिवस मानिसहरूबीच हाँसो–ठट्टा र रमाइलो गर्ने दिनका रूपमा परिचित छ। शताब्दीऔँ पुरानो यस परम्परामा मानिसहरूले आफ्ना साथी, परिवार तथा चिनजानका व्यक्तिहरूसँग विभिन्न किसिमका मजाक गर्छन् र अन्त्यमा ‘अप्रिल फूल’ भन्दै चकित बनाउँछन्। यद्यपि, यस दिनको सुरुआतबारे स्पष्ट ऐतिहासिक प्रमाण आजसम्म पाइँदैन, तर धेरै प्रचलित कथाहरूले यसको उत्पत्तिबारे संकेत गर्छन्।
इतिहासकारहरूका अनुसार, अप्रिल फूल दिवसको सुरुआत करिब सन् १५८२ तिर भएको मानिन्छ, जब फ्रान्सले जुलियन पात्रोको सट्टा ग्रेगोरियन पात्रो अपनायो। पहिले नयाँ वर्ष करिब १ अप्रिलतिर सुरु हुने गर्थ्यो, तर पात्रो परिवर्तनपछि यो १ जनवरीमा सारियो। धेरै मानिसहरूले यो परिवर्तन ढिलो थाहा पाए वा बुझ्न सकेनन्, जसका कारण उनीहरूले मार्चको अन्त्यदेखि १ अप्रिलसम्म नयाँ वर्ष मनाइरहे। यस्ता मानिसहरूलाई मजाकको पात्र बनाइन्थ्यो र ‘अप्रिल फूल’ भनिन्थ्यो।
त्यस समयमा फ्रान्समा मजाकका रूपमा मानिसहरूको ढाडमा कागजको माछा टाँस्ने र उनीहरूलाई ‘अप्रिलको माछा’ भन्ने चलन थियो। बिस्तारै यो परम्परा युरोपभर फैलियो र हाँसो–ठट्टाको प्रतीक बन्यो।
केही इतिहासकारहरूले यस परम्परालाई प्राचीन रोमन ‘हिलारिया’ पर्वसँग पनि जोड्छन्, जुन मार्चको अन्त्यतिर मनाइन्थ्यो। यस क्रममा मानिसहरूले विभिन्न भेषभूषा लगाएर एकअर्काको मजाक गर्थे। साथै, केही मतअनुसार अप्रिल फूल दिवस वसन्त ऋतुको सुरुआतसँग पनि सम्बन्धित छ, जब मौसमको अप्रत्याशित परिवर्तनलाई प्रकृतिको ‘मजाकिया’ व्यवहारका रूपमा लिइन्थ्यो।
अठारौँ शताब्दीसम्म आइपुग्दा यो परम्परा बेलायतमा पनि लोकप्रिय बन्यो। स्कटल्याण्डमा यसलाई दुई दिनसम्म मनाइन्थ्यो, जहाँ पहिलो दिन मानिसहरूलाई नक्कली काममा पठाइन्थ्यो र दोस्रो दिन विभिन्न प्रकारका रमाइला शरारतहरू गरिन्थ्यो।
आधुनिक समयमा अप्रिल फूल दिवस अझ रोचक बनेको छ। समाचारपत्र, रेडियो र दूरदर्शनजस्ता माध्यमहरूले पनि यस दिन काल्पनिक तथा हास्यास्पद समाचार प्रसारण गर्छन्। सन् १९५७ मा बेलायतको एक प्रसारण माध्यमले स्पेगेटी खेतीको झुटो समाचार देखाएर मानिसहरूलाई अचम्मित पारेको थियो। त्यस्तै, सन् १९९२ मा एक प्रसारणमा पूर्व अमेरिकी राष्ट्रपतिले पुनः चुनाव लड्ने झुटो समाचार सुनाएर मानिसहरूलाई भ्रमित बनाइएको थियो।
आज पनि अप्रिल फूल दिवस विश्वभर हाँसो–ठट्टा र सिर्जनात्मक मजाकका लागि अत्यन्त लोकप्रिय छ। यस दिनले मानिसहरूलाई तनावबाट टाढा राख्दै खुशी साट्ने र सम्बन्धलाई अझ मधुर बनाउने अवसर प्रदान गर्छ।