गान्ताेक: सिक्किम विश्वविद्यालयको वैज्ञानिक अध्ययनले सिक्किम हिमालमा अहिलेसम्म नदाखिल गरिएका ११ नयाँ ड्र्यागनफ्लाइ र ड्याम्सेलफ्लाइ प्रजाति पहिचान गरेको छ।
यो अनुसन्धान “प्रोसिडिङ्स अफ द नेशनल एकेडेमी अफ साइन्सेज, इन्डिया सेक्शन बी: बायोलोजिकल साइन्सेज” नामक जर्नलमा प्रकाशित भएको हो। अध्ययन नेरा रावत, जूलोजी विभागकी पीएचडी छात्रा, प्रोफेसर भोज के. आचार्य (जूलोजी विभाग) को निगरानीमा र डाक्टर के. ए. सुब्रमणियन, वैज्ञानिक-एफ, जूलोजिकल सर्वे अफ इन्डिया, साउदर्न रिजनल सेन्टर, चेन्नईको संयुक्त निगरानीमा गरिएको थियो।
विश्वविद्यालयका अनुसार, “यस नयाँ फेला परेका प्रजातिहरूले उक्त क्षेत्रमा अझै पर्याप्त अध्ययन नभएका जीवविज्ञानिक समूहहरूको समृद्धि उजागर गर्छन् र क्षेत्रको कीटविज्ञानिक जैविक विविधता बुझ्न महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछ।
ड्र्यागनफ्लाइ र ड्याम्सेलफ्लाइ, जसलाई संयुक्त रूपमा ओडोनेट्स भनिन्छ, वातावरणीय स्वास्थ्यका प्रमुख सूचक मानिन्छन्। यी प्रजातिहरूको जीवन चक्र पानी र भूमिमा फैलिएको हुन्छ, जसमा क्यान्डाहरू स्ट्रिम र पोखरीजस्ता ताजा पानीका आवासहरूमा विकास हुन्छन् र वयस्कहरू वरिपरि हरियालीमा बसोबास गर्छन्। विश्वविद्यालयले उल्लेख गरेअनुसार, यस अम्बिबियोटिक जीवन चक्र का कारण ओडोनेट्सको उपस्थिति र उच्च विविधता प्रायः ताजा पानीका पारिस्थितिक स्थितिलाई प्रतिबिम्बित गर्छ। थप रूपमा, यी प्रजातिहरूले प्राकृतिक जैव-नियन्त्रणको रूपमा पनि काम गर्छन्, जसले तिनीहरूलाई पारिस्थितिकी तंत्रको कार्य र जैविक विविधतामा महत्वपूर्ण बनाउँछ।
अध्ययनको क्षेत्र अनुसन्धान अप्रिलदेखि अक्टोबर २०२४ सम्म सिक्किमका विभिन्न स्थानहरू, जस्तै गंगटोक, जोरथाङ र माङ्गनमा गरिएको थियो, जसले विभिन्न वातावरणीय र शहरीकरण अवस्थाहरू प्रतिनिधित्व गर्छ। अनुसन्धानकर्ताहरूले स्ट्रिम, खोला र अन्य ताजा पानीका स्रोतहरूको सर्वेक्षण गरी कुल ५२ प्रजाति पत्ता लगाए, जसमा २८ ड्र्यागनफ्लाइ र २४ ड्याम्सेलफ्लाइ समावेश थिए।
यीमध्ये ११ प्रजाति राज्यमा पहिलोपटक दर्ता गरिएका छन्। ती प्रजातिहरू हुन्:~
एरिस्टोसाइफेट्रिफासियाटा, कैलिक्नेमिया इमिटन्स, कोएलिसिया श्मिटी, गायनकान्था सबइन्टर्प्टा, लेमेलिगोम्फस रिसी, नेपोगोम्फस मोडेस्टस, पेरिसोगोम्फस स्टीवेन्सी, स्कल्मोगोम्फस बिस्ट्रिगाटस, स्टाइलोगोम्फस इंग्लिसि, क्रेटिला लिनेटाटाले, सिम्पेट्रम ओरिएन्टेल(“Aristocyphatrifasciata, Calicnemia imitans, Coeliccia schmidti, Gynacantha subinterrupta, Lamelligomphus risi, Nepogomphus modestus, Perissogomphus stevensi, Scalmogomphus bistrigatus, Stylogomphus inglisi, Cratilla lineata, Sympetrum orientale)।”
यस खोजले सिक्किममा परिचित ओडोनेट्स प्रजातिहरूको संख्या ८२ बाट ९३ मा पुर्‍याएको छ र यी कीटहरूको दायरा पूर्वी हिमालय क्षेत्रमा पनि फैलिएको देखाउँछ।
वैज्ञानिकहरूका अनुसार, यस खोजले हिमालयको पारिस्थितिक महत्व र यसलाई विश्वस्तरीय जैविक विविधताको हॉटस्पटको रूपमा मान्यता दिइएको तथ्यलाई पुष्टि गर्दछ, साथै अझै अनुसन्धानको आवश्यकता रहेको बताउँछ। “ओडोनेट्स, पारिस्थितिक दृष्टिले महत्वपूर्ण भए पनि, हिमालय क्षेत्रमा पर्याप्त दस्तावेजित भएका छैनन्। वर्तमान अनुसन्धानले पूर्वी हिमालयको जैविक विविधतामा महत्वपूर्ण जानकारी थपेको छ र क्षेत्रको जैविक विविधता संरक्षण तथा दस्तावेजीकरणको महत्त्वलाई जोड दिएको छ।
अनुसन्धानकर्ताहरूले ओडोनेट्सको वितरण, जनसंख्या प्रवृत्ति र पारिस्थितिक भूमिकालाई अझ राम्ररी बुझ्न तथा संवेदनशील पर्वतीय पारिस्थितिकी तंत्रमा संरक्षण प्रयासलाई समर्थन गर्न लगातार अध्ययनको आवश्यक्ता औंल्याएका छन्।
यस अध्ययनलाई विज्ञान तथा प्रविधि विभागको इन्सपायर योजना अन्तर्गत प्रदान गरिएको फेलोशिपको सहयोग प्राप्त भएको थियो।