देवेन्द्र के ढुँगाना

भारतीय सार्वजनिक जीवनमा पछिल्ला वर्षहरूमा व्यंग्य केवल मनोरञ्जनको साधन मात्र रहेन, त्यो असन्तुष्टि, प्रतिरोध र वैकल्पिक राजनीतिक चेतनाको भाषामा रूपान्तरित हुँदै गएको छ। यही परिवेशमा उभिएको एउटा असामान्य डिजिटल अभियान हो — कॉकरोच जनता पार्टी। नाम सुन्दा हास्यास्पद लाग्ने यो अभियान वास्तवमा भारतीय जेन–जी पुस्ताको राजनीतिक बेचैनी, लोकतान्त्रिक अपेक्षा र संस्थागत निराशाको अभिव्यक्ति बनेर उदाएको छ।
यस अभियानका संस्थापक अभिजीत दीपके हुन्, जसले भारतका युवाहरूलाई “कॉकरोच” र “परजीवी” सँग तुलना गरिएको भनिएको टिप्पणीपछि एउटा व्यंग्यात्मक राजनीतिक प्लेटफर्म निर्माण गरे। सामाजिक सञ्जालमा सुरू भएको यो अभियान केही दिनमै लाखौं युवाको भावनात्मक सहभागिताको केन्द्र बन्यो।
यो केवल एउटा “मिम–पार्टी” होइन; यो समकालीन भारतीय राजनीतिक संस्कृतिप्रतिको अविश्वास र नयाँ राजनीतिक विकल्पको खोजीको प्रतीक हो।
व्यंग्यको राजनीतिक शक्ति:
राजनीतिक इतिहास हेर्दा व्यंग्य सधैं सत्ताविरुद्धको प्रभावकारी हतियार रहँदै आएको छ। तर डिजिटल युगमा यसको स्वरूप झन् तीव्र र जनमुखी बनेको छ। आजको जेन–जी पुस्ता सडकभन्दा पहिले सामाजिक सञ्जालमा प्रतिरोध गर्छ। उनीहरू भाषणभन्दा “मिम” छिटो बुझ्छन्, घोषणापत्रभन्दा “रिल” बढी फैलाउँछन्, र नाराभन्दा व्यंग्यात्मक प्रतीकलाई शक्तिशाली मान्छन्।
‘कॉकरोच जनता पार्टी’ यही डिजिटल प्रतिरोधको उपज हो। जब कुनै सत्तासम्बद्ध वा संस्थागत अभिव्यक्तिले युवालाई तुच्छ ठान्ने संकेत दिन्छ, त्यही शब्दलाई प्रतिरोधको प्रतीकमा बदलिदिनु जेन–जीको राजनीतिक शैली हो। “यदि हामीलाई कॉकरोच भनिन्छ भने हामी त्यही नाममा पार्टी बनाउँछौं” भन्ने मनोविज्ञान वास्तवमा आधुनिक प्रतिरोधको भाषिक राजनीति हो।
यसले देखाउँछ, नयाँ पुस्ता अपमानलाई मौनतामा होइन, सार्वजनिक व्यंग्यमा रूपान्तरण गर्न जान्दछ।

युवाको निराशा र डिजिटल विस्फोट:
यस अभियानले छोटो समयमै लाखौं समर्थक पाउनु संयोग मात्र होइन। यसको पछाडि भारतीय युवाको गहिरो असन्तुष्टि लुकेको छ। बेरोजगारी, अवसरको असमानता, संस्थाप्रतिको अविश्वास, धार्मिक ध्रुवीकरणको राजनीतिप्रति असन्तुष्टि र सामाजिक प्रतिनिधित्वको अभाव — यी सबै कारणले युवामा मौन क्रोध सञ्चित हुँदै आएको थियो।
अभिजीत दीपकेले उठाएको एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न के हो भने, “युवाले वर्षौंदेखि हिन्दू–मुस्लिम बहसभन्दा बाहिर विकास, रोजगारी र आधुनिकताको राजनीति किन पाएन?” यही प्रश्नले अभियानलाई व्यापकता दियो।
डिजिटल युगमा जनता “फोलोअर” मात्र हुँदैनन्; उनीहरू भावनात्मक समुदाय बन्छन्। यही कारण ‘कॉकरोच जनता पार्टी’ कुनै पारम्परिक संगठनको प्रचार अभियानभन्दा फरक देखियो। करोडौं रुपैयाँ खर्च गरेर बनाइने राजनीतिक प्रचारभन्दा धेरै प्रभावकारी रूपमा यसले युवाको असन्तुष्टि समेट्यो।
यो अभियानको लोकप्रियताले देखायो, आजको पुस्ता राजनीतिक रूपमा उदासीन छैन; बरु उनीहरू पुरानो राजनीतिक शैलीबाट निराश छन्।
जेन–जी आन्दोलनको नयाँ चरित्र:
नेपाल, श्रीलंका र बंगलादेशमा जेन–जी आन्दोलनहरू सडकमा उत्रिएका थिए। ती आन्दोलनहरूमा राजनीतिक अस्थिरता, आर्थिक संकट र राज्यविरुद्धको प्रत्यक्ष प्रदर्शन देखिएको थियो। तर भारतमा देखिएको यो डिजिटल व्यंग्यात्मक आन्दोलन फरक प्रकृतिको छ।
भारतीय जेन–जी पुस्ता प्रतिरोधलाई सांस्कृतिक प्रदर्शनमा बदलिरहेको छ। कॉकरोचको पोसाक लगाएर नदी सफा गर्नु, फोहोर उठाउनु वा मिममार्फत व्यवस्था आलोचना गर्नु उनीहरूको राजनीतिक शैली हो। यो हिंसात्मक विद्रोह होइन; लोकतान्त्रिक व्यंग्य हो।
यसले एउटा नयाँ राजनीतिक संस्कृतिको संकेत गर्छ, जहाँ आन्दोलन केवल नारा र जुलुसमा सीमित हुँदैन, बरु डिजिटल सहभागिता, सांस्कृतिक प्रतीक र सामूहिक हास्यमा रूपान्तरित हुन्छ।
यो पुस्ताले “राष्ट्रवाद” भन्दा “अवसर” खोजिरहेको छ। उनीहरू धार्मिक पहिचानभन्दा रोजगारी, प्रविधि, शिक्षा र जीवनस्तरको राजनीतिलाई प्राथमिकता दिन चाहन्छन्।
वैकल्पिक राजनीतितर्फको संकेत:
‘कॉकरोच जनता पार्टी’ वास्तविक राजनीतिक दल बन्छ वा बन्दैन, त्यो भविष्यले तय गर्नेछ। तर यसको उदयले एउटा महत्वपूर्ण बहस जन्माएको छ — के दक्षिण एशियामा नयाँ राजनीतिक धारको आवश्यकता महसुस हुन थालेको हो?
पछिल्ला दशकहरूमा दक्षिण एशियाली राजनीतिमा पुराना दलहरू विचारभन्दा व्यक्तिमा केन्द्रित भए। युवालाई केवल चुनावी भीडका रूपमा प्रयोग गरियो, नीति निर्माणको साझेदार बनाइएन। परिणामतः नयाँ पुस्ताले आफ्नै राजनीतिक भाषा खोज्न थालेको छ।
अभिजीत दीपकेजस्ता युवा नेतृत्वहरू यही संक्रमणको संकेत हुन्। उनीहरू परम्परागत नेताजस्तो भाषण दिँदैनन्; उनीहरू डिजिटल कथानक निर्माण गर्छन्। उनीहरू पार्टी कार्यालयभन्दा सामाजिक सञ्जालमा सक्रिय हुन्छन्। उनीहरू विचारलाई “कन्टेन्ट” मा बदल्न जान्दछन्।
यो परिवर्तनलाई हल्का रूपमा लिनु राजनीतिक भूल हुनेछ। किनकि इतिहासले देखाएको छ— व्यंग्यबाट सुरु भएका आन्दोलनहरू कहिलेकाहीँ गम्भीर राजनीतिक शक्तिमा बदलिएका छन्।
लोकतन्त्रको नयाँ प्रश्न:
यस अभियानले भारतीय लोकतन्त्रबारे पनि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। न्यायपालिका, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, प्रतिनिधित्व र राजनीतिक उत्तरदायित्वबारे युवाको चिन्ता स्पष्ट देखिन्छ।
विशेषतः महिलाको प्रतिनिधित्व, न्यायपालिकाको स्वतन्त्रता र शिक्षित नेतृत्वको आवश्यकता जस्ता मुद्दाहरूले अभियानलाई केवल हास्यमा सीमित राखेन। यसले वैकल्पिक राजनीतिक विमर्श निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो।
आजको युवा केवल सरकार परिवर्तन चाहँदैन; उनीहरू राजनीतिक संस्कार परिवर्तन चाहन्छन्। उनीहरू “नेता” भन्दा “प्रणाली” माथि प्रश्न उठाइरहेका छन्।
निष्कर्ष:
व्यंग्यभित्र लुकेको राजनीतिक भविष्य:
‘कॉकरोच जनता पार्टी’ लाई केवल सामाजिक सञ्जालको क्षणिक ट्रेन्ड ठान्नु पर्याप्त हुँदैन। यो वास्तवमा जेन–जी पुस्ताको राजनीतिक मनोविज्ञानको अभिव्यक्ति हो। व्यंग्य, डिजिटल एकता र सांस्कृतिक प्रतिरोधमार्फत नयाँ पुस्ताले आफूलाई राजनीतिक रूपमा पुनर्परिभाषित गरिरहेको छ।
दक्षिण एशियाली समाजहरूमा पुरानो राजनीतिक संरचनाप्रति निराशा बढिरहेका बेला यस्ता अभियानहरू वैकल्पिक चेतनाको संकेत बन्दै छन्। चाहे यो अभियान औपचारिक राजनीतिमा प्रवेश गरोस् वा नगरोस्, यसले एउटा कुरा स्पष्ट गरिसकेको छ — नयाँ पुस्ता अब केवल दर्शक बन्न चाहँदैन।
उनीहरू आफ्नो भाषा, आफ्नै प्रतीक र आफ्नै राजनीतिक शैलीसहित सार्वजनिक बहसको केन्द्रमा आउन खोजिरहेका छन्। र सम्भवतः यही नै जेन–जी आन्दोलनको सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक घोषणा हो।