त्रिशूली–भोटेकोशीमा बाढीको खतरा: रसुवागढीदेखि नेपालसम्म उच्च सतर्कता

काठमाडौं: चीनको तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रमा पहिरोपछि बनेको एउटा विशाल कृत्रिम ताल फुटेपछि नेपालको उत्तरी सीमावर्ती क्षेत्रमा अचानक बाढीको जोखिम बढेको छ। चिनियाँ अधिकारीहरूले ताल फुटेको आधिकारिक जानकारी नेपाली प्रशासनलाई दिएपछि रसुवा, त्रिशूली र भोटेकोशी नदीका तटीय क्षेत्रमा उच्च सतर्कता जारी गरिएको छ।
रसुवाका प्रमुख जिल्ला अधिकारी नरेन्द्र परियारका अनुसार चीनतर्फबाट ताल फुटेको औपचारिक जानकारी प्राप्त भएको छ। त्यसपछि नदी किनारमा बसोबास गर्ने मानिसहरूलाई सतर्क रहन तथा आवश्यकता परे सुरक्षित स्थानतर्फ जान निर्देशन दिइएको छ। प्रशासनले नदीको जलस्तरमा निगरानी बढाउँदै सम्भावित आपत्कालीन अवस्थासँग जुध्न तयारी तीव्र बनाएको छ।
नेपालमा खतरा किन बढ्यो?
तिब्बतमा पहिरोका कारण बनेको उक्त ताल छोचेन खोला र पुरेपु त्साङ्पो नदीको संगम क्षेत्रमा रहेको थियो। यी दुवै माथिल्लो जलधारा पछि रसुवागढी आसपासबाट नेपाल प्रवेश गर्छन् र भोटेकोशी–त्रिशूली नदी प्रणालीसँग जोडिन्छन्। यही भौगोलिक सम्बन्धका कारण ताल फुट्ने घटना नेपालका लागि गम्भीर बनेको हो।
बिहीबार बिहानसम्म तालमा करिब २० लाख घनमिटर पानी जम्मा भएको जानकारी थियो। चीनको जलस्रोत मन्त्रालयले आगामी तीन दिनमा यसमा थप करिब ३० लाख घनमिटर पानी जम्मा हुन सक्ने अनुमान गरेको थियो। यस्तो अवस्थामा ताल फुटेपछि पानी र मलबाको तीव्र बहाव तल्लो क्षेत्रतर्फ आउने आशंका पहिल्यै देखिएको थियो।
अब ताल फुटिसकेको अवस्थामा नेपालका लागि सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न भनेको पानी र मलबाको लहर कति छिटो र कति मात्रामा नेपालको सीमासम्म आइपुग्छ भन्ने हो। यसको प्रभाव तत्काल नदीको जलस्तर बढ्नुमा मात्र सीमित नहुन सक्छ; नदी किनारका बस्ती, पुल, सडक तथा अन्य भौतिक संरचनामाथि पनि दबाब पर्न सक्छ।
उद्धार अभियान किन रोकिएको थियो?
तालमा लगातार पानी जम्मा हुँदै गएको र फुट्ने जोखिम बढ्दै गएपछि चीनले तिब्बतमा सञ्चालन भइरहेको राहत तथा उद्धार अभियान अस्थायी रूपमा रोकेको थियो। चिनियाँ सरकारी प्रसारक सीसीटीभीका अनुसार उद्धार टोलीलाई घटनास्थलबाट करिब एक किलोमिटर पछाडि हटेर सुरक्षित स्थानमा तयारी अवस्थामा रहन निर्देशन दिइएको थियो।
ठूलो मात्रामा मलबा र हिलोका कारण बनेको ताल भरिँदै जानु तथा पानी उद्धार टोलीतर्फ बग्ने सम्भावनाले जोखिम अझ बढाएको थियो। यो कदमले चीनतर्फ पनि अवस्थालाई सामान्य बाढीको घटनाभन्दा अचानक र सम्भावित रूपमा विनाशकारी पानी–मलबा प्रवाहका रूपमा हेरिएको संकेत गरेको थियो।
नेपालका लागि चुनौती बाढी मात्र होइन
यस घटनाको सबैभन्दा संवेदनशील पक्ष भनेको सीमापार भएको प्राकृतिक विपत्तिको प्रभाव नेपालमा तुलनात्मक रूपमा छोटो समयमा महसुस हुन सक्नु हो। माथिल्लो नदी प्रणालीमा अचानक पानीको बहाव बढेमा तल्लो क्षेत्रमा चेतावनी जारी गर्न, मानिसहरूलाई सुरक्षित स्थानमा सार्न र सञ्चार व्यवस्था सक्रिय गर्न समय सीमित हुन सक्छ।
त्यसैले प्रशासनले जारी गरेको वर्तमान चेतावनी केवल सावधानीका लागि चालिएको कदम मात्र होइन, सीमापार विपद् जोखिम व्यवस्थापनको वास्तविक परीक्षा पनि हो। नदी किनारमा बसोबास गर्ने मानिसहरूलाई समयमै सूचना पुर्‍याउनु, सम्भावित जोखिमयुक्त क्षेत्र पहिचान गर्नु तथा स्थानीय सुरक्षा निकाय, जनप्रतिनिधि र समुदायबीच तत्काल समन्वय कायम गर्नु महत्वपूर्ण हुनेछ।
त्यसैगरी, केवल जलस्तर मापन गरेर जोखिमको पूर्ण आकलन गर्न सकिँदैन। ताल फुटेपछि आउने पानीसँगै मलबा, ढुंगा र हिलोको प्रवाह पनि हुन सक्छ, जसका कारण नदीको अवस्था अचानक परिवर्तन हुन सक्छ। त्यसैले जलस्तरसँगै बहावको गति, मलबाको मात्रा तथा पुल–सडकजस्ता संरचनाको अवस्थामाथि पनि निगरानी आवश्यक छ।
उच्च सतर्कताबीच सावधानी नै सबैभन्दा ठूलो सुरक्षा
रसुवा प्रशासनले त्रिशूली र भोटेकोशी नदीका तटीय क्षेत्रमा बसोबास गर्ने मानिसहरूलाई सतर्क रहन र सुरक्षित स्थानतर्फ जान चेतावनी दिँदै प्रारम्भिक कदम चालिसकेको छ। तर यस्ता घटनामा प्रशासनको चेतावनी त्यतिबेला मात्र प्रभावकारी हुन्छ, जब स्थानीय स्तरमा त्यसको तत्काल पालना गरिन्छ।
नदी किनारमा बस्ने मानिसहरूका लागि हाल सबैभन्दा सुरक्षित उपाय नदीको तट तथा सम्भावित बाढी प्रभावित क्षेत्रबाट टाढा रहनु, रातको समयमा पनि प्रशासनिक सूचनामा ध्यान दिनु तथा सुरक्षित स्थानमा सारिन निर्देशन प्राप्त भएमा कुनै ढिलाइ नगरी सुरक्षित ठाउँतर्फ जानु हो।
तिब्बतमा बनेको कृत्रिम ताल फुटेको घटनाले नेपालका लागि अर्को महत्वपूर्ण पाठ पनि प्रस्तुत गरेको छ- हिमाली क्षेत्रमा हुने विपद्ले सीमाना मान्दैन। त्यसैले भविष्यमा यस्ता सीमापार घटनाका लागि नेपाल र चीनबीच वास्तविक समयमै सूचना आदानप्रदान, साझा निगरानी तथा पूर्वसूचना प्रणालीलाई अझ सुदृढ बनाउन आवश्यक छ।
हाल प्राथमिकता स्पष्ट छ: त्रिशूली–भोटेकोशी नदी तटीय क्षेत्रमा मानव जीवनको सुरक्षा गर्नु र सम्भावित बाढीको प्रभावलाई न्यूनतम बनाउनु। ताल फुटेपछि आउने जलप्रवाहको वास्तविक अवस्थाका लागि आगामी केही घण्टा नेपालका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण हुनेछन्।