नयाँ दिल्ली (देवेन्द्र किशोर ढुगाना): भारतीय कम्युनिष्ट आन्दोलनको एक प्रभावशाली र विवादास्पद अध्याय शुक्रबार बन्द भएको छ। भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी) का शीर्ष नेता प्रशान्त बोस ‘किशन दा’ को ८५ वर्षको उमेरमा निधनसँगै केवल एउटा व्यक्तिको जीवनयात्रा समाप्त भएको होइन, सशस्त्र विद्रोह, वर्ग संघर्ष र राज्यसँगको दीर्घ टकरावको एक महत्वपूर्ण प्रतीक पनि इतिहासमा सीमित भएको छ। राँचीस्थित रिम्स अस्पतालमा भएको उनको निधनले भारतीय राजनीति, विशेषतः वामपन्थी उग्र आन्दोलन र राज्य–सम्बन्धी विमर्शमा नयाँ बहसको ढोका खोलेको छ।
किशन दा भारतीय माओवादी आन्दोलनका ती पुराना र वैचारिक रूपमा प्रतिबद्ध नेतामध्येका एक थिए, जसले दशकौंसम्म राज्यसत्ता विरुद्ध ‘जनयुद्ध’ को रणनीति अघि बढाए। उनी केवल संगठनात्मक हिसाबले मात्र होइन, वैचारिक र रणनीतिक तहमा पनि प्रभावशाली थिए। भारतीय कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी) को केन्द्रीय समिति र पोलिटब्युरो स्तरमा रहेर उनले पार्टीलाई ग्रामीण आधारमा विस्तार गर्ने, आदिवासी र दलित समुदायलाई संगठित गर्ने तथा राज्यविरुद्ध सशस्त्र प्रतिरोधलाई निरन्तरता दिने काममा महत्वपूर्ण भूमिका खेले।
उनको राजनीतिक यात्रा भारतको स्वतन्त्रता पछिको सामाजिक–आर्थिक असमानतासँग गहिरो रूपमा जोडिएको देखिन्छ। विशेषतः झारखण्ड, छत्तीसगढ, ओडिशा र आन्ध्र प्रदेशका आदिवासी बहुल क्षेत्रमा राज्यको उपेक्षा, प्राकृतिक स्रोतको दोहन, विस्थापन र गरिबीले सिर्जना गरेको असन्तोषलाई उनले राजनीतिक स्वर दिए। यही असन्तोष माओवादी आन्दोलनको ऊर्जा बन्यो। यस अर्थमा, किशन दा जस्ता नेताहरूलाई केवल ‘विद्रोही’ वा ‘आतंकवादी’ भनेर सीमित व्याख्या गर्नु अपूर्ण हुन्छ; उनीहरू त्यस संरचनागत असमानताको उत्पादन पनि हुन्, जसलाई भारतीय राज्यले पूर्ण रूपमा सम्बोधन गर्न सकेको छैन।
तर, यस कथाको अर्को पक्ष पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। किशन दा नेतृत्वको आन्दोलनले हिंसात्मक बाटो रोज्यो, जसले निर्दोष नागरिक, सुरक्षाकर्मी र राजनीतिक कार्यकर्ताहरूको ज्यान लिने घटनाहरू निम्त्यायो। झिरम घाटी जस्ता घटनामा संलग्नताको आरोपले उनको छवि गम्भीर रूपमा विवादास्पद बनाएको छ। लोकतान्त्रिक प्रणालीभित्र परिवर्तन सम्भव हुँदाहुँदै सशस्त्र संघर्षलाई निरन्तरता दिनु उचित थियो कि थिएन भन्ने प्रश्न सधैं उठिरह्यो। यस सन्दर्भमा, किशन दाको योगदानलाई मूल्यांकन गर्दा उनको भूमिकाको द्वैध चरित्र—एकातिर शोषित वर्गको पक्षमा उभिने, अर्कोतिर हिंसात्मक रणनीतिमा अडिग रहनेलाई सन्तुलित रूपमा हेर्न आवश्यक छ।
भारतीय राष्ट्रिय राजनीतिमा किशन दाको प्रत्यक्ष भूमिका सीमित देखिए पनि अप्रत्यक्ष प्रभाव निकै गहिरो थियो। माओवादी आन्दोलनले केन्द्र र राज्य सरकारलाई आन्तरिक सुरक्षा, विकास नीति र आदिवासी अधिकारप्रति पुनर्विचार गर्न बाध्य बनायो। ‘रेड कोरिडोर’ भनिने क्षेत्रहरूमा राज्यले पूर्वाधार विकास, शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीका कार्यक्रमहरू विस्तार गर्न थालेको पनि यिनै दबाबहरूको परिणाम हो। यसरी हेर्दा, माओवादी आन्दोलनले हिंसात्मक स्वरूपका बाबजुद राज्यलाई सुधारतर्फ धकेल्ने भूमिका पनि खेलेको देखिन्छ।

किशन दाको निधनसँगै भारतीय कम्युनिष्ट आन्दोलनमा पर्ने प्रभावको चर्चा अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। पछिल्लो दशकमा नै माओवादी आन्दोलन कमजोर बन्दै गएको छ। शीर्ष नेतृत्वको पक्राउ, आन्तरिक विभाजन, प्रविधिगत निगरानीको विस्तार र राज्यको कडा सुरक्षा रणनीतिका कारण संगठनको प्रभाव घट्दो क्रममा छ। यस्तो अवस्थामा किशन दा जस्तो अनुभवी र वैचारिक रूपमा स्पष्ट नेताको अभावले आन्दोलनलाई थप कमजोर बनाउने सम्भावना छ। नयाँ पुस्ताका नेताहरूले उनको जस्तो दीर्घ अनुभव र जनाधार निर्माण गर्ने क्षमता हासिल गर्न समय लाग्नेछ।
यद्यपि, आन्दोलनको पूर्ण अन्त्य भने सहजै हुने देखिँदैन। जबसम्म सामाजिक–आर्थिक असमानता, भूमिहीनता, आदिवासी अधिकारको हनन र राज्यप्रति अविश्वास कायम रहन्छ, तबसम्म विद्रोहका बीउहरू मर्ने छैनन्। किशन दाको निधनले आन्दोलनको स्वरूप परिवर्तन गर्न सक्छ, तर यसको मूल कारणहरू जीवित रहेसम्म कुनै न कुनै रूपले प्रतिरोध जारी रहने सम्भावना रहन्छ।
उनको व्यक्तिगत जीवनको अन्तिम अवस्थाले पनि एउटा गम्भीर सामाजिक प्रश्न उठाएको छ। पत्नीले समेत शव बुझ्न असमर्थता जनाउनु र अन्त्येष्टि सरकारी प्रक्रियाबाट हुनुपर्ने अवस्था आउनु केवल एउटा पारिवारिक पीडा मात्र होइन, लामो समयसम्म भूमिगत जीवन, कारावास र संघर्षले व्यक्तिको सामाजिक सम्बन्ध कसरी क्षीण बनाउँछ भन्ने यथार्थको संकेत पनि हो। क्रान्तिका नाममा बिताइएको जीवन अन्ततः एक्लोपनमा टुंगिनु विडम्बनापूर्ण छ, जसले आन्दोलनको मानवीय मूल्यबारे पनि सोच्न बाध्य बनाउँछ।
अन्ततः, किशन दाको मूल्यांकन कुनै एकरेखीय दृष्टिकोणबाट गर्न सकिँदैन। उनी न पूर्ण रूपमा नायक हुन्, न पूर्ण रूपमा खलनायक। उनी एउटा युगका प्रतिनिधि हुन्—त्यो युग, जहाँ असमानता विरुद्धको आक्रोशले सशस्त्र विद्रोहको रूप लियो; जहाँ विचार र हिंसा सँगसँगै हिँडे; र जहाँ परिवर्तनको खोजीले कहिलेकाहीँ विनाशको बाटो पनि रोज्यो।
आज, उनको निधनसँगै भारतका लागि सबैभन्दा ठूलो प्रश्न यही हो- के राज्यले अब पनि त्यही पुरानो सुरक्षा–केन्द्रित दृष्टिकोणलाई निरन्तरता दिने हो, वा विद्रोहका जरा रहेका सामाजिक–आर्थिक समस्याहरूलाई समाधान गर्ने दीर्घकालीन राजनीतिक इच्छाशक्ति देखाउने हो? यदि दोस्रो बाटो रोजिएन भने, किशन दा जस्ता पात्रहरू इतिहासबाट मेटिए पनि उनीहरूले उठाएका प्रश्नहरू फेरि नयाँ रूप लिएर फर्किन सक्छन्।
यस अर्थमा, किशन दाको मृत्यु अन्त्य मात्र होइन, पुनर्विचारको अवसर पनि हो।