हाम्रो देशमा आध्यात्मिक शक्तिहरूको पूजा, प्रार्थना र पूजा गर्ने धेरै अनुष्ठानहरू मनाइन्छ, जसको महत्त्वको बारेमा कुनै प्रश्न छैन। तर ‘छठ पूजा’ प्राकृतिक स्रोतसाधनद्वारा हर्ष, जोश, सादगी र पवित्रताका साथ प्रकृतिको पूजा गर्ने पर्व हो। यो स्वास्थ्य, सफलता र समृद्धिको पवित्र पर्व हो। पवित्रतासँगै पवित्रता बुझ्ने हो भने छठ पूजाबाट सिक्न सकिन्छ। आस्था र भावना जस्तोसुकै होस्, छठ पूजाको व्रतबाट हामीले धेरै कुरा सिक्न सक्छौं। छठ व्रतको पहिलो चरण व्रत हो। यो पूजा करिब चार दिनसम्म चल्छ। चार दिनको जीवनको सन्देश पाएजस्तो लाग्छ। व्रतको सम्बन्ध शरीरको स्वास्थ्यसँग पनि हुन्छ। धेरै प्रकारका रोगहरूको उपचारमा, उपवासलाई उपचारात्मक विधि मानिन्छ। व्रतले पक्कै पनि हाम्रो शरीरलाई स्वास्थ्य दिन्छ।

छठ पूजाको दोस्रो चरण भनेको यसको पूजा सामग्री तयार गर्नु हो। आज व्यावसायवादको स्वरुप कति परिवर्तन भइसकेको छ, छठ व्रतले कति समस्या बेहोर्नुपर्ने हुन्छ भन्ने कुरा गर्नेलाई मात्र थाहा हुन्छ। घिउदेखि लिएर फलफूल र फूल, उखु पनि पातसहित, फलफूल जो सबै मौसमी फल हुन्, त्यो पनि ताजा फलफूल प्रयोग गर्नुपर्छ। यो सबै भन्दा राम्रो हुनुपर्छ। ठेकुआ नामको गुड़को जातीय मिठाई व्रतको समयमा पनि आफ्नै हातले पुजा गर्ने भक्तले तयार पार्छन्। यो कति ठूलो साधना हो भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। तर यसबाट हामीले मौसमी फलफूल, फूल र प्रकृतिले दिएको पदार्थ मात्र प्रयोग गरेर आफ्नो शरीर र स्वास्थ्यको रक्षा गर्नुपर्छ भन्ने सिकाउँछौं। उखु, सुन्तला, बिजोरा कागती, कमर्खा, अमला, मूला, अदुवा, सुपारी, नरिवल, आलु, विशेष मात्रामा केरा, लौंग, अलैंची, किशमिश, सुपारी, नासपाती, स्याउ, पानीको चेस्टनट (जलफल) आदि मौसमी फलहरू यस पूजामा प्रयोग गरिन्छ। त्यो पनि हातले बनाएको सुपमा मिलाएर प्रकृतिका सबै चरनहरू विश्वको आत्मा सूर्य भगवानलाई अर्पण गरिन्छ। यो व्रत बस्ने भगवान सूर्यप्रतिको कृतज्ञता हो जसको बिना हाम्रो आहारबाट शरीरलाई पोषण गर्ने यी सबै फलफूलहरू सम्भव थिएन।

पानीको उपभोग बिना ३६ घण्टाको उपवास। आयुर्वेदका अनुसार यस प्रकारको व्रतले शरीरको पाचन प्रणालीलाई सक्रिय बनाउँछ, तर यो अत्यधिक र डिहाइड्रेट हुनसक्छ, त्यसैले यो पनि ध्यान दिनुपर्छ। आयुर्वेदका अनुसार सूर्यको किरणमा प्राकृतिक निको पार्ने शक्ति हुन्छ, जसले शरीरमा भिटामिन डी उत्पादन गर्छ र प्रतिरक्षा प्रणालीलाई बलियो बनाउँछ। तसर्थ, छठ पूजा एक धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन, यो स्वास्थ्य र ताजगी (ऊर्जा) को प्रवर्द्धन गर्ने अवसर पनि हो। आयुर्वेदको दृष्टिकोणले यो पर्व मनाउनाले शरीरमा ऊर्जा मात्र नभई मानसिक र मानसिक शान्ति पनि मिल्छ। तसर्थ यस पर्वमा आयुर्वेदिक आहार, जीवनशैली र उपचार विधि अपनाएर आफ्नो स्वास्थ्य कायम राखी यस महान पर्वको सही फाइदा उठाउन सकिन्छ। हाम्रो देशमा मात्रै होइन विश्वभर ज्वरोलाई सबैभन्दा ठूलो रोग मानिन्छ। आयुर्वेदले हामीलाई उपवासको रूपमा सबैभन्दा ठूलो औषधिको बारेमा जानकारी गराएको छ। उपवासले शरीरलाई भित्री रूपमा सफा मात्र गर्दैन, सबै इन्जाइमहरू पनि सक्रिय हुन्छन्। यही कारणले गर्दा रोग लाग्ने बित्तिकै सबैभन्दा पहिले खानामा बोर हुन्छ। मानिस मात्र होइन, जनावर र चराचुरुङ्गीले पनि आफ्नो स्वास्थ्य बिग्रिएपछि खाना छाड्ने पहिलो व्यक्ति हुन्। यसै कारण प्रायः सबै धर्ममा व्रत बस्ने व्यवस्था गरिएको छ। छठ पूजाको महत्व स्वास्थ्य, पवित्रता र पवित्रता हो। त्यसैले यसको महत्व र प्रभाव दिनानुदिन बढ्दै गएको छ।