कानपुर: भारतीय प्रविधि संस्था (आईआईटी) कानपुरका अनुसन्धानकर्ताहरूले नोबेल पुरस्कार विजेता प्राध्यापक डेभिड बेकरको प्रयोगशालासँगको सहकार्यमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) को प्रयोग गरी नयाँ प्रोटिन प्रविधि विकास गरेका छन्। वासिङ्टन विश्वविद्यालयका प्राध्यापक बेकर र आईआईटी कानपुरको संयुक्त टोलीले साना प्रोटिनहरू (मिनीप्रोटिन) निर्माण गर्ने नयाँ विधि पत्ता लगाएको हो, जसले औषधी निर्माणका लागि मानिने महत्त्वपूर्ण ‘जी प्रोटिन-युग्मित रिसेप्टर्स’ (जीपीसीआर) लाई प्रभावकारी रूपमा लक्षित गर्न सक्छ।
​प्रसिद्ध वैज्ञानिक पत्रिका ‘नेचर’ मा प्रकाशित उक्त अध्ययन अनुसार एआईको सहयोगमा खास किसिमका जीपीसीआरसँग बाँधिएर तिनको कार्यप्रणालीलाई प्रभावित पार्न सक्ने छोटा प्रोटिनहरू द्रुत गतिमा तयार पार्न सकिन्छ। कोषको सतहमा रहने जीपीसीआरले बाह्य संकेतहरूलाई कोषभित्र पुर्‍याउने स्विचकै रूपमा काम गर्छन्। मानव शरीरका अनेकौँ जैविक प्रक्रियालाई नियन्त्रण गर्ने भएकाले धेरैजसो आधुनिक औषधीहरू यिनै रिसेप्टरलाई लक्षित गरी बनाइन्छ।
​सामान्यतया कुनै नयाँ रिसेप्टरलाई लक्षित गर्ने अणुको खोजीका लागि प्रयोगशालामा लाखौँ रासायनिक यौगिकहरूको परीक्षण गर्नुपर्ने हुन्छ, जुन प्रक्रिया निकै खर्चिलो र झन्झटिलो मानिन्छ। नयाँ विधिमा भने अनुसन्धानकर्ताहरूले सुरुमै एआईको सहायताले लक्षित रिसेप्टरसँग जोडिन सक्ने बलियो सम्भावना भएका प्रोटिनहरू कम्प्युटरमै डिजाइन गरे। त्यसपछि उत्कृष्ट ठहरिएका सीमित प्रोटिनहरूलाई मात्र प्रयोगशालामा परीक्षण गरिएको थियो। यसरी कम्प्युटरमा आधारित डिजाइन र प्रयोगशालाको परीक्षणलाई एकसाथ जोड्दा नयाँ औषधी खोजीको प्रारम्भिक चरणमा लाग्ने समय र लागत उल्लेख्य रूपमा घट्ने देखिएको छ।
​यस प्रविधिको प्रयोग गर्दै अनुसन्धान टोलीले क्यान्सर र एचआईभी जस्ता जटिल रोगसँग जोडिएका ‘सीएक्ससीआर४’ र ‘सीसीआर५’ रिसेप्टरहरूलाई लक्षित गर्ने मिनीप्रोटिनहरू तयार पारिसकेको छ। आईआईटी कानपुरले ‘क्रायो-इलेक्ट्रोन माइक्रोस्कोपी’ (क्रायो-ईएम) प्रविधिको प्रयोग गरी तयार पारिएको मिनीप्रोटिन कसरी ‘सीएक्ससीआर४’ रिसेप्टरसँग जोडिन्छ र त्यसको कार्यविधिलाई कसरी बदल्छ भन्ने संरचनात्मक जटिलता पत्ता लगाउन मुख्य भूमिका खेलेको थियो।
​सन् २०२४ का रसायनशास्त्रतर्फका नोबेल पुरस्कार विजेता प्राध्यापक बेकरको नेतृत्वमा भएको यस शोधमा आईआईटी कानपुरका प्राध्यापक अरुण के. शुक्लासहित अनुसन्धानकर्ताहरू डा. रामानुज बेनर्जी, मणिशंकर गांगुली, अन्नु दलाल, सुधा मिश्रा र शाची सिन्हा संलग्न थिए। उक्त अनुसन्धानलाई भारतको अनुसन्धान नेसनल रिसर्च फाउन्डेसन (एएनआरएफ), जैविक प्रविधि विभाग (डीबीटी) र लेडी टाटा मेमोरियल ट्रस्टले वित्तीय सहयोग गरेका हुन्।
​अध्ययनले एआईमा आधारित प्रोटिन डिजाइनलाई औषधी खोजीको क्षेत्रमा क्रान्तिकारी कदमका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। यद्यपि, अनुसन्धानमा तयार पारिएका यी प्रोटिनहरू तत्कालै औषधीका रूपमा प्रयोग भइहाल्ने भने होइनन्। यिनलाई मानिसमा उपचारका लागि प्रयोगमा ल्याउनुअघि अझै धेरै वर्षसम्म विस्तृत परीक्षणहरू गर्नुपर्ने हुन्छ। तर पनि, परम्परागत औषधीहरूबाट लक्षित गर्न कठिन मानिएका रिसेप्टरहरूका लागि प्रोटिनमा आधारित प्रभावकारी उपचार विधि विकास गर्न यस शोधले नयाँ बाटो खोलेको छ।