काठमाडौं: पृथ्वीको जलवायु प्रणाली तीव्र गतिमा अस्थिर बन्दै गएको वैज्ञानिकहरूले चेतावनी दिएका छन्। वैज्ञानिकहरूले निगरानी गर्दै आएका जलवायुका १६ प्रमुख संकेतकमध्ये सातवटा रेकर्डकै चरम स्तरमा पुगेका छन्। यसले जलवायु परिवर्तनको प्रभाव झन् गहिरिँदै गएको र पृथ्वीका प्राकृतिक प्रणालीमाथि दबाब बढिरहेको देखाएको छ।
बायो साइंस जर्नलमा अक्टोबर १४ मा प्रकाशित सन् २०२६ को ‘स्टेट अफ द क्लाइमेट’ प्रतिवेदनले हरितगृह ग्यासको सघनता, विश्वव्यापी तापक्रम, महासागरको ताप सञ्चय, हिमनदी तथा ग्रिनल्यान्डको बरफमा भइरहेको परिवर्तनलगायतका सूचकहरूको विश्लेषण गरेको छ। प्रतिवेदनले वर्तमान अवस्थालाई जलवायु प्रणालीको ‘द्रुत अस्थिरीकरण’ का रूपमा चित्रण गरेको छ।
हरितगृह ग्यास र तापक्रममा नयाँ कीर्तिमान
प्रतिवेदनअनुसार सन् २०२६ को सुरुदेखिको औसत मापनमा वायुमण्डलमा कार्बन डाइअक्साइड, मिथेन र नाइट्रस अक्साइडको मात्रा रेकर्ड उच्च स्तरमा पुगेको छ। यी ग्यासले पृथ्वीबाट बाहिरिने तापको ठूलो हिस्सा वायुमण्डलमै रोक्ने भएकाले विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि थप तीव्र हुने जोखिम बढेको छ।
यसको असर महासागर र हिमक्षेत्रमा पनि देखिएको छ। महासागरमा सञ्चित तापको मात्रा अर्थात् ‘ओसन हिट कन्टेन्ट’ प्रारम्भिक मापनअनुसार रेकर्ड उच्च स्तरमा पुगेको छ। अर्कोतर्फ, हिमनदीको मोटाइ र ग्रिनल्यान्डको बरफको मात्रा रेकर्ड न्यून स्तरमा झरेका छन्। विश्वव्यापी समुद्री सतह पनि रेकर्ड उच्च स्तरमा पुगेको प्रतिवेदनले उल्लेख गरेको छ।
महासागर तातिँदा समुद्री सतह बढ्ने जोखिम
जलवायुका यी सूचकहरू एकअर्कासँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित छन्। हरितगृह ग्यासको मात्रा बढ्दा पृथ्वीको जलवायु प्रणालीमा अतिरिक्त ताप सञ्चित हुन्छ। त्यस तापको ठूलो हिस्सा महासागरले सोस्छ।
समुद्री पानी तातिँदा फैलिन्छ। त्यस्तै, हिमनदी र जमिनमा रहेको बरफ पग्लिएर समुद्रमा मिसिँदा पानीको मात्रा बढ्छ। यी दुवै प्रक्रियाले समुद्री सतह उकास्छन्। यसको परिणामस्वरूप तटीय क्षेत्रहरूमा बाढी, भूक्षय र समुद्री पानीको अतिक्रमणको जोखिम बढ्न सक्छ।
प्रतिवेदनका लेखकहरूले केही जलवायु सूचकमा परिवर्तनको गति बढेको र प्रणालीमा अचानक परिवर्तन आउन सक्ने संकेतसमेत औँल्याएका छन्।
‘टिपिङ पोइन्ट’ को जोखिम बढ्दै
वैज्ञानिकहरूका अनुसार निरन्तर तापक्रम वृद्धि हुँदा जलवायु प्रणालीका केही भागले ‘टिपिङ पोइन्ट’ पार गर्न सक्छन्। यस्तो अवस्थामा कुनै प्रणालीमा आएको परिवर्तन आफैँ तीव्र हुँदै जान सक्छ र त्यसलाई पुरानै अवस्थामा फर्काउन अत्यन्त कठिन हुन सक्छ।
यद्यपि, यसको अर्थ पृथ्वीका सबै प्रमुख जलवायु सीमा पार भइसकेका छन् भन्ने होइन। बरु, तापक्रम वृद्धि जारी रहेमा त्यस्ता जोखिम बढ्न सक्ने वैज्ञानिक चेतावनी हो। त्यसैले उत्सर्जन कटौतीमा ढिलाइ नगर्नु र सम्भावित असर सामना गर्न तयारी गर्नु आवश्यक देखिन्छ।
स्वच्छ ऊर्जाको विस्तारले देखाएको आशा
जलवायु संकटका बीच केही सकारात्मक संकेत पनि देखिएका छन्। सौर्य तथा वायु ऊर्जाको उत्पादन तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको छ भने ब्याट्री भण्डारण क्षमतासमेत बढ्दै गएको छ। सन् २०२५ मा उष्णकटिबन्धीय प्राथमिक वन विनाश सन् २०२४ को तुलनामा घटेको तथ्यले पनि केही क्षेत्रमा सुधारको सम्भावना देखाएको छ।
तर यी उपलब्धि पर्याप्त छैनन्। विश्वव्यापी ऊर्जा माग बढिरहेकाले स्वच्छ ऊर्जाको विस्तारले अहिलेसम्म जीवाश्म इन्धनको समग्र प्रयोगलाई घटाउन सकेको छैन। यसले जलवायु लक्ष्य हासिल गर्न स्वच्छ ऊर्जाको उत्पादन बढाउनुका साथै कोइला, तेल र ग्यासमा निर्भरता घटाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याउँछ।
उत्सर्जन कटौती र प्रकृति संरक्षणमा जोड
प्रतिवेदनका लेखकहरूले हरितगृह ग्यास उत्सर्जन तीव्र रूपमा घटाउन, वन तथा अन्य पारिस्थितिक प्रणालीको संरक्षण गर्न र जलवायु परिवर्तनका प्रभाव सामना गर्न आवश्यक तयारी गर्न जोड दिएका छन्।
जलवायु परिवर्तनले निम्त्याउने जोखिम अब भविष्यको मात्र विषय रहेन। बढ्दो तापक्रम, महासागरको ताप सञ्चय, हिमनदीको क्षय र समुद्री सतह वृद्धिले यसका प्रभावहरू विभिन्न क्षेत्रमा देखिन थालेका छन्। त्यसैले उत्सर्जन कटौतीसँगै अनुकूलनका उपाय, विपद् जोखिम न्यूनीकरण र प्राकृतिक स्रोतको दिगो व्यवस्थापनलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने देखिन्छ।
निष्कर्ष: अझै समय छ, तर ढिलाइ महँगो पर्न सक्छ
जलवायुका १६ प्रमुख संकेतकमध्ये सातवटाको रेकर्ड चरम अवस्था पृथ्वीको जलवायु प्रणालीमाथि बढ्दो दबाबको गम्भीर संकेत हो। स्वच्छ ऊर्जाको विस्तार र वन विनाशमा आएको कमीले सुधारको सम्भावना देखाए पनि समग्र चुनौती अझै ठूलो छ।
वैज्ञानिकहरूको चेतावनी निराशाको सन्देशभन्दा पनि तत्काल कदम चाल्नुपर्ने आह्वान हो। उत्सर्जन घटाउने, प्रकृति संरक्षण गर्ने र बदलिँदो जलवायुका असर सामना गर्ने निर्णयले आगामी दिनमा पृथ्वीको अवस्था कस्तो हुन्छ भन्ने निर्धारण गर्नेछ। जलवायु संकट गहिरिँदै छ, तर यसको भविष्य अझै पनि मानव समुदायले अहिले गर्ने निर्णयमा निर्भर छ।