— देशबन्धु बिश्वामित्र

मध्यपूर्वमा जारी अमेरिका–इरान द्वन्द्वले पछिल्ला महिनाहरूमा नयाँ र जटिल रूप लिएको छ। इरानले साउदी अरब, कुवेत, बहराइन, कतार तथा अन्य क्षेत्रमा रहेका अमेरिकी सैन्य संरचना र अमेरिकी हितसँग जोडिएका पूर्वाधारलाई क्षेप्यास्त्र तथा ड्रोनबाट लक्षित गर्दै आएको छ। यस क्रममा अमेरिकी सैन्य अड्डाका राडार, विमान, इन्धन तथा सञ्चार पूर्वाधारमा क्षति पुगेको सार्वजनिक रिपोर्टहरूले देखाएका छन्। अमेरिकी सरकारी निगरानीसम्बन्धी पछिल्लो प्रतिवेदनअनुसार अप्रिलदेखि जुनसम्मको अवधिमा मध्यपूर्वका अमेरिकी अड्डाहरूमा सयौं भवन क्षतिग्रस्त वा नष्ट भएका थिए। त्यस्तै, तीस वटासम्म एमक्यू–नाइन रिपर ड्रोन र सातवटा केसी–एक सय पैंतीस इन्धन भर्ने विमान क्षतिग्रस्त वा नष्ट भएको उल्लेख छ। सो अवधिमा अमेरिकी सैनिकतर्फ बाह्र जनाको मृत्यु भएको र युद्धको प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष लागत करिब सैंतीस अर्ब पाँच करोड अमेरिकी डलर पुगेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ। यस पृष्ठभूमिमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न इरानले अमेरिकी सैन्य संरचनामाथि यति सटीक प्रहार कसरी गर्न सक्यो भन्ने हो। प्रारम्भिक चरणमा चीनबाट प्राप्त व्यावसायिक वा सरकारी उपग्रह तस्बिरले इरानलाई सहयोग गरिरहेको हुन सक्ने चर्चा थियो। तर पछिल्ला अमेरिकी तथा युक्रेनी गुप्तचर आकलनले रुसबाट प्राप्त भू–स्थानिक तथा उपग्रह सूचनातर्फ पनि ध्यान केन्द्रित गरेको छ। वासिङ्टन पोस्टले मार्चमा तीन अमेरिकी अधिकारीलाई उद्धृत गर्दै रुसले मध्यपूर्वमा रहेका अमेरिकी युद्धपोत र विमानको अवस्थिति सम्बन्धी सूचना इरानलाई उपलब्ध गराएको जनाएको थियो। प्रिन्स सुल्तान एयर बेस : उपग्रह सूचना र सटीक प्रहारको उदाहरण साउदी अरबको रियाद नजिक रहेको प्रिन्स सुल्तान एयर बेस पछिल्लो द्वन्द्वमा अमेरिकी सैन्य उपस्थितिको महत्वपूर्ण केन्द्र बनेको छ। मार्चको अन्त्यतिर इरानी आक्रमणमा उक्त अड्डामा रहेका अमेरिकी विमान क्षतिग्रस्त भएका थिए र अमेरिकी सैनिकहरू घाइते भएका थिए। प्रारम्भिक प्रतिवेदनहरूमा कम्तीमा दस अमेरिकी सैनिक घाइते भएको उल्लेख थियो; त्यसपछि अन्य विवरणमा घाइतेको संख्या बाह्रसम्म पुगेको जनाइएको छ। यस घटनालाई थप महत्वपूर्ण बनाउने पक्ष रुसी उपग्रहको गतिविधिसँग जोडिएको छ। युक्रेनी गुप्तचर आकलनलाई उद्धृत गर्दै रोयटर्सले मार्च एक्काइसदेखि एकतीससम्म रुसी उपग्रहहरूले मध्यपूर्वका एघार देशमा कम्तीमा चौबीस पटक विस्तृत निगरानी गरेको जनाएको छ। ती निगरानीमध्ये छयालीसवटा सैन्य तथा रणनीतिक स्थान पहिचान गरिएको बताइएको छ। प्रिन्स सुल्तान एयर बेस पनि तीमध्ये एक थियो। आक्रमण हुनुअघि उक्त क्षेत्रको तस्बिर लिइएको र आक्रमणपछि फेरि त्यही क्षेत्रको निरीक्षण गरिएको विवरण सार्वजनिक भएको छ। यसले एउटा महत्वपूर्ण सैन्य परिवर्तनतर्फ संकेत गर्छ—उपग्रहबाट प्राप्त सूचना अब केवल रणनीतिक निगरानीका लागि नभई क्षेप्यास्त्र तथा ड्रोन प्रहारको लक्ष्य निर्धारणमा प्रत्यक्ष उपयोग हुन थालेको हुन सक्छ। रुसको भूमिका : प्रत्यक्ष युद्धमा प्रवेश कि रणनीतिक सहयोग? रुसले इरानलाई उपलब्ध गराएको भनिएको सहयोगको वास्तविक दायरा अझै पूर्ण रूपमा सार्वजनिक भएको छैन। तर अमेरिकी अधिकारीहरू, युक्रेनी गुप्तचर मूल्यांकन र विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमका रिपोर्टले रुसी सहयोगको सम्भावनालाई गम्भीर विषयका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। युक्रेनी मूल्यांकनअनुसार रुसी उपग्रहहरूले अमेरिकी सैन्य अड्डा मात्र नभई विमानस्थल, तेलसम्बन्धी संरचना र अन्य रणनीतिक स्थलको पनि निगरानी गरेका थिए। रोयटर्सले यसलाई रुस र इरानबीचको बढ्दो गुप्तचर तथा साइबर सहकार्यको संकेतका रूपमा व्याख्या गरेको छ। तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण सावधानी आवश्यक छ। कुनै क्षेत्रको उपग्रहबाट तस्बिर लिइनु र त्यही तस्बिर इरानलाई दिइनुबीच प्रमाणको स्तर फरक हुन्छ। उपलब्ध रिपोर्टहरूले रुसी उपग्रहले लक्षित क्षेत्रमा निगरानी गरेको तथ्यलाई बलियो रूपमा प्रस्तुत गरे पनि हरेक इरानी प्रहारको सफलता केवल रुसी सूचनाकै कारण भएको निष्कर्ष निकाल्न पर्याप्त सार्वजनिक प्रमाण उपलब्ध छैन। इरानसँग आफ्नै गुप्तचर संयन्त्र, ड्रोन, राडार निगरानी, मानव स्रोत तथा क्षेप्यास्त्र मार्गदर्शन प्रणाली पनि छन्। इरानको बदलिँदो युद्ध रणनीति इरानी आक्रमणको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको लक्ष्य छनोट हो। प्रारम्भिक रूपमा ठूलो संरचना ध्वस्त पार्नेभन्दा राडार, कमान्ड तथा नियन्त्रण केन्द्र, विमान, इन्धन आपूर्ति र सञ्चार पूर्वाधारजस्ता उच्च मूल्यका सैन्य साधनलाई निष्क्रिय पार्ने रणनीति देखिन्छ। वासिङ्टन पोस्टको उपग्रह विश्लेषणले पन्ध्रवटा अमेरिकी स्थानमा दुई सय अठ्ठाइस संरचना वा उपकरण क्षतिग्रस्त अथवा नष्ट भएको जनाएको थियो। यसमा ब्यारेक, इन्धन भण्डार, राडार, उपग्रह सञ्चार प्रणाली र विमानलगायतका संरचना थिए। यस प्रकारको रणनीतिको उद्देश्य केवल क्षति पुर्‍याउनु होइन, अमेरिकी सैन्य सञ्चालनको गति र दक्षता घटाउनु पनि हो। कुनै सैन्य अड्डाको रनवे पूर्ण रूपमा नष्ट नभए पनि राडार, इन्धन प्रणाली, विमान वा सञ्चार केन्द्रमा क्षति पुगेमा त्यस अड्डाको तत्कालीन परिचालन क्षमता प्रभावित हुन सक्छ। अमेरिकी सैन्य उपस्थितिको नयाँ चुनौती मध्यपूर्वमा अमेरिकी सैन्य संरचना लामो समयदेखि क्षेत्रीय सुरक्षा व्यवस्थाको महत्वपूर्ण आधार रहँदै आएको छ। साउदी अरब, बहराइन, कतार, कुवेत तथा अन्य मुलुकमा रहेका अमेरिकी संरचनाले अमेरिकी हवाई, नौसैनिक र गुप्तचर गतिविधिलाई समर्थन गर्दै आएका छन्। तर इरानी आक्रमणले एउटा पुरानो सैन्य धारणामाथि प्रश्न उठाएको छ—ठूला र अत्याधुनिक सैन्य अड्डा आफैंमा सुरक्षित हुन्छन् भन्ने धारणा। आधुनिक ड्रोन र सटीक क्षेप्यास्त्रले ठूलो सैन्य संरचनाभित्रका विशिष्ट तथा संवेदनशील लक्ष्यलाई छुट्टै पहिचान गरेर प्रहार गर्न सक्ने क्षमता देखाएका छन्। यसको परिणामस्वरूप अमेरिकाले आफ्ना विमान, इन्धन भण्डार, राडार र सञ्चार प्रणालीलाई एउटै स्थानमा केन्द्रित राख्नेभन्दा विभिन्न स्थानमा फैलाउने, भूमिगत संरचना प्रयोग गर्ने, थप हवाई प्रतिरक्षा तैनाथ गर्ने र वैकल्पिक आपूर्ति मार्ग विकास गर्ने दबाब सामना गरिरहेको छ। अमेरिकी सैन्य क्षति बढ्दै जाँदा यस्तो पुनर्संरचना अझ महत्वपूर्ण बन्न सक्छ। खाडी मुलुकहरूका लागि पनि गम्भीर सुरक्षा चुनौती यस द्वन्द्वको प्रभाव अमेरिकी सैन्य अड्डामा मात्र सीमित छैन। इरानले अमेरिकी सैन्य उपस्थितिलाई समर्थन गर्ने वा त्यससँग जोडिएका क्षेत्रीय पूर्वाधारलाई समेत जोखिममा पारेको छ। कुवेत, बहराइन, संयुक्त अरब इमिरेट्स र साउदी अरबमा ऊर्जा, बन्दरगाह, विमानस्थल तथा अन्य पूर्वाधार प्रभावित भएका रिपोर्टहरू सार्वजनिक भएका छन्। यसले खाडी मुलुकलाई कठिन सुरक्षा सन्तुलनमा पुर्‍याएको छ। उनीहरू एकातिर अमेरिकी सुरक्षा साझेदारीमा निर्भर छन् भने अर्कोतिर आफ्नै भूमिलाई अमेरिका–इरान संघर्षको प्रत्यक्ष रणभूमि बन्न नदिन चाहन्छन्। यही कारणले द्वन्द्व लम्बिँदै जाँदा अमेरिकी सैन्य अड्डाको सुरक्षा मात्र होइन, खाडी क्षेत्रको ऊर्जा आपूर्ति, समुद्री व्यापार र डिजिटल पूर्वाधारको सुरक्षा पनि अन्तर्राष्ट्रिय चिन्ताको विषय बनेको छ। इरानी आक्रमणबाट बहराइन र संयुक्त अरब इमिरेट्सका डिजिटल तथा क्लाउड पूर्वाधारमा समेत दीर्घकालीन असर परेको पछिल्ला रिपोर्टहरूले देखाएका छन्। रुसका लागि रणनीतिक अवसर रुसको सम्भावित सहयोगलाई केवल अमेरिका–इरान द्वन्द्वको घटनाका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यसको सम्बन्ध व्यापक भू–राजनीतिक प्रतिस्पर्धासँग पनि जोडिन्छ। रुस र इरान पछिल्ला वर्षहरूमा सुरक्षा तथा सैन्य क्षेत्रमा नजिकिएका छन्। युक्रेन युद्धका क्रममा इरानी ड्रोन र रुसी सैन्य प्रविधिबीचको सहकार्यबारे पनि लामो समयदेखि अन्तर्राष्ट्रिय चर्चा हुँदै आएको छ। अमेरिका र रुसबीच युक्रेनलाई लिएर तीव्र रणनीतिक प्रतिस्पर्धा भइरहेका बेला मध्यपूर्वमा अमेरिकी सैन्य क्षमतामाथि दबाब बढ्नु मस्कोका लागि रणनीतिक रूपमा उपयोगी हुन सक्ने विश्लेषण गर्न सकिन्छ। तर यसलाई “बदला” वा कुनै एकमात्र कारणको रूपमा निष्कर्ष निकाल्नुभन्दा रुसको व्यापक सुरक्षा, ऊर्जा र भू–राजनीतिक हितको सन्दर्भमा बुझ्नु बढी उपयुक्त हुन्छ। युद्धको आगामी दिशा इरानको पछिल्लो युद्धशैलीले एउटा कुरा स्पष्ट गरेको छ—मध्यपूर्वको आधुनिक युद्ध अब केवल विमान, ट्याङ्क वा ठूलो क्षेप्यास्त्रको संख्याले निर्धारण हुने छैन। उपग्रह सूचना, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, साइबर क्षमता, ड्रोन, इलेक्ट्रोनिक युद्ध र वास्तविक समयको लक्ष्य पहिचानले युद्धको स्वरूप बदलिरहेका छन्। अमेरिकी सैन्य शक्ति अझै अत्यन्त ठूलो भए पनि इरानले तुलनात्मक रूपमा सस्तो ड्रोन र क्षेप्यास्त्र प्रयोग गरेर महँगा सैन्य उपकरण तथा पूर्वाधारलाई जोखिममा पार्ने क्षमता देखाएको छ। त्यसैले भविष्यमा अमेरिकी रणनीतिको एउटा मुख्य चुनौती महँगा प्रतिरक्षा प्रणाली र सस्तो आक्रमणकारी साधनबीचको लागत असन्तुलन पनि हुनेछ। त्यसैगरी, रुसले वास्तवमै इरानलाई उच्चस्तरीय उपग्रह सूचना उपलब्ध गराएको हो भने यो विषय अमेरिका–रुस सम्बन्धका लागि पनि गम्भीर बन्न सक्छ। यस्तो सहयोग निरन्तर र संस्थागत प्रकृतिको भएको प्रमाण बलियो हुँदै गएमा मध्यपूर्वको द्वन्द्व केवल क्षेत्रीय युद्ध नभई अमेरिका, रुस, चीन र अन्य शक्तिबीचको व्यापक रणनीतिक प्रतिस्पर्धाको अर्को मोर्चा बन्न सक्छ। निष्कर्ष मध्यपूर्वमा अमेरिकी सैन्य अड्डामाथि भएका इरानी आक्रमणलाई केवल क्षेप्यास्त्र प्रहारको श्रृंखलाका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। यी घटनाले आधुनिक युद्धमा गुप्तचर, उपग्रह, ड्रोन र सटीक लक्ष्य निर्धारणको बढ्दो महत्व देखाएका छन्। प्रिन्स सुल्तान एयर बेसमाथिको आक्रमण र त्यसअघि भएको रुसी उपग्रह निगरानीसम्बन्धी विवरणले विशेष ध्यान तानेको छ। तर रुसी सहयोगको वास्तविक परिमाण र प्रत्येक इरानी प्रहारमा त्यसको योगदान अझै स्वतन्त्र रूपमा पूर्ण प्रमाणित हुन बाँकी छ। उपलब्ध प्रमाणले भने रुस–इरानबीच गुप्तचर तथा प्रविधिगत सहकार्य बढिरहेको सम्भावनालाई गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्ने संकेत गर्छ। यस द्वन्द्वको दीर्घकालीन प्रभाव अमेरिकी सैन्य अड्डाको सुरक्षाभन्दा पनि ठूलो हुन सक्छ। खाडीको ऊर्जा आपूर्ति, समुद्री व्यापार, क्षेत्रीय गठबन्धन, सैन्य अड्डाको संरचना र अन्तरिक्षमा आधारित गुप्तचर प्रणालीसम्म यसको प्रभाव फैलिन सक्छ। त्यसैले आगामी चरणमा मुख्य प्रश्न “कसले कति क्षेप्यास्त्र प्रहार गर्‍यो?” भन्दा पनि “कसले कसलाई कति सटीक सूचना उपलब्ध गराउन सक्छ, र त्यसलाई रोक्न कसको क्षमता कति छ?” भन्ने हुनेछ।