—देवेन्द्र के ढुङगाना

भारतको दिल्लीमा मणिपुरी गिटारवादक ‘चोङ्थम विक्रम’को हत्या केवल एउटा अपराधिक घटना होइन। यो २१ औं शताब्दीको भारतमा अझै जीवित रहेको जातीय विभेदको दर्पण हो। ७ जनाको गिरफ्तारीले कानुनी प्रक्रिया अगाडि बढाएको छ, तर प्रश्न बाँकी छ – किन एउटा उत्तर-पूर्वी युवाले आफ्नै घरमा असुरक्षित महसुस गर्नुपर्यो?
१. समसामयिक सन्दर्भ: २०२६ मा पनि किन उही कथा?*
विक्रमको घटना नयाँ होइन। लोइताम्बम रिचर्डदेखि निडो तानियासम्म, दिल्ली, बेङ्गलोर, पुणेमा “चिन्की” भन्दै कुटिने, घरभाडा नपाउने, राती बाहिर निस्कन नदिइने कथा दोहोरिइरहेका छन्।
२०२६ को भारत डिजिटल छ, ग्लोबल छ। तर मेट्रो सहरमा उत्तर-पूर्वी अनुहार देख्नासाथ “तिमी कहाँबाट?” भन्ने प्रश्न अझै पहिलो प्रश्न हो।
कोरोना पछिको समयमा “विदेशी देखिने” भन्दै उत्तर-पूर्वीहरुमाथि भएको आक्रमण, सामाजिक सञ्जालमा हुने जातीय ट्रोलिङ, र जागिर-घरभाडामा हुने लुकेको भेदभावले विक्रमको मृत्युलाई केवल “व्यक्तिगत झगडा” भन्न दिँदैन।
२. आजको प्रभाव:
आजको मूल समस्या कानुनमा मात्र होइन, “सामाजिक सन्दर्भको खाडल” मा छ।
यसको आज ३ वटा प्रत्यक्ष प्रभाव देखिन्छ:
क. मानसिक विस्थापन: हजारौँ उत्तर-पूर्वी विद्यार्थी, कलाकार, नर्स दिल्लीमा पढ्न र काम गर्न आउँछन्। तर हरेक दिन “तिमी भारतीय हौ?” भन्ने प्रश्न सुन्दा उनीहरूमा “दोस्रो दर्जाको नागरिक” को भावना आउँछ। विक्रमको मृत्युले त्यो डरलाई पुष्टि गरिदियो।
ख. सांस्कृतिक दूरी: भारतले “विविधतामा एकता” भन्छ। तर मुम्बईको फिल्म, दिल्लीको टिभी र स्कुलको पाठ्यक्रममा उत्तर-पूर्वको इतिहास, संगीत, साहित्य लगभग छैन। अपरिचयताबाट डर जन्मन्छ। डरबाट हिंसा जन्मन्छ। विक्रम एक संगीतकार थिए। संगीतले जोड्नुपर्ने मानिस जोड्न नसकेपछि उनकै संगीत मौन भयो।
ग. संस्थागत नालायकपन: पुलिसले मुद्दा दर्ता गर्ला। तर “जातीय दुरुपयोग” लाई छुट्टै अपराधको रुपमा रेकर्ड गर्ने संयन्त्र छैन। त्यसैले तथ्यांकमा देखिँदैन। नीति बन्दैन। समस्या अदृश्य रहन्छ। ल्यान्डलर्ड, एचआर, कलेज प्रशासन सबैले “हाम्रो जिम्मेवारी होइन” भन्छन्।
३. विश्लेषण: समाधान कहाँ छ?
विक्रमलाई न्याय दिनु भनेको केवल हत्यारालाई जेल हाल्नु मात्र होइन।
पहिलो, शिक्षा: स्कुल तहदेखि नै भारतको नक्सामा सिक्किमदेखि अरुणाचलसम्म एउटै देश हो भन्ने मात्र होइन, त्यहाँका मानिसको पहिरन, भाषा, इतिहास पनि पढाउनुपर्छ।
दोस्रो, कानुन: “हेट क्राइम” र “रेशियल डिस्क्रिमिनेशन” लाई छुट्टै कानुनी परिभाषा र कडा सजाय चाहिन्छ। पुलिसमा संवेदनशीलता तालिम चाहिन्छ।
तेस्रो, प्रतिनिधित्व: संसददेखि मिडियासम्म उत्तर-पूर्वी आवाज नपुगेसम्म दिल्लीले उनीहरूको पीडा बुझ्ने छैन। विक्रम जस्ता कलाकारलाई मञ्च चाहिन्छ, शंका होइन।
मृत्युले सोधेको प्रश्न:
चोङ्थम विक्रमको गिटार अब बज्दैन। तर उनको मृत्यले एउटा प्रश्न चर्को स्वरमा सोधेको छ – ७५ वर्षपछि पनि भारतले आफ्नै नागरिकलाई “आफ्नो” मान्न सकेको छैन?
जबसम्म उत्तर-पूर्वी युवती राती १२ बजे दिल्लीको मेट्रोमा डर बिना हिँड्न सक्दिनन्, जबसम्म मणिपुरी केटाले घरभाडामा “तिम्रो खाना गन्हाउँछ” भन्ने सुन्न पर्दैन, तबसम्म विक्रमको मृत्यु “संगीतभन्दा बाहिर” गएर हरेक भारतीयको चेतनालाई घोचिरहनेछ।
यो हत्या एउटा व्यक्तिको मात्र होइन। यो भारतको “एकता” को वाचाको हत्या हो। र त्यो वाचालाई बचाउने जिम्मेवारी हामी सबैको हो।