देवेन्द्र किशोर ढुँगाना

भारतीय राजनीतिमा विगत केही दशकदेखि जात, धर्म, क्षेत्रीय पहिचान र पारिवारिक राजनीतिक विरासत निर्णायक शक्ति बनेर रहँदै आएका छन्। निर्वाचनका बेला विकास, सुशासन, शिक्षा, स्वास्थ्य र भ्रष्टाचारजस्ता विषयहरू चर्चामा आउने गरे पनि अन्ततः मतदाताको ठूलो हिस्सा पहिचानको राजनीतिबाट प्रभावित हुने गरेको यथार्थ कसैबाट लुकेको छैन। यस्तै अवस्थामा सामाजिक सञ्जालबाट उदाएको ‘कोक्रोज जनता पार्टी’ (सिजेपी) र त्यसले सार्वजनिक गरेको पहिलो राष्ट्रिय अभियानले भारतीय राजनीतिक वृत्तमा नयाँ बहस जन्माएको छ।
‘लाइफ अफ ए कोक्रोज’ नाम दिइएको यस अभियानले परम्परागत राजनीतिक नाराभन्दा फरक शैली अपनाएको छ। अभियानको मूल उद्देश्य नागरिकलाई आफ्ना वरपर रहेका सरकारी निकायका कमजोरी, अव्यवस्था, भ्रष्टाचार, सेवा प्रवाहका समस्या तथा प्रशासनिक लापरवाहीका प्रमाण सङ्कलन गरी सार्वजनिक गर्न प्रोत्साहित गर्नु हो। सरकारी विद्यालय र अस्पतालको दयनीय अवस्था, फोहोर व्यवस्थापनको समस्या, खानेपानी र वायु प्रदूषण, सरकारी कार्यालयमा हुने भ्रष्टाचार तथा समाजका कमजोर वर्गमाथि हुने विभेदजस्ता विषयलाई अभियानको केन्द्रमा राखिएको छ।
राजनीतिक दृष्टिले हेर्दा यो अभियान सामाजिक सञ्जालको ‘ट्रेन्ड’ मात्र होइन, प्रणालीप्रति बढ्दो जनअसन्तुष्टिको अभिव्यक्ति पनि हो। सिजेपीले आफ्नो भाष्यमा ‘कोक्रोज’लाई एउटा प्रतीकका रूपमा प्रयोग गरेको छ। यस्तो प्रतीकले आफूलाई राजनीतिक शक्तिबाट उपेक्षित, दबिएको वा बेवास्ता गरिएको महसुस गर्ने नागरिकको मनोविज्ञानलाई प्रतिनिधित्व गर्ने प्रयास गरेको देखिन्छ। यही कारणले अभियानले छोटो समयमै व्यापक ध्यान आकर्षित गर्न सफल भएको छ।
भारतीय राजनीतिमा यसको सम्भावित प्रभाव निकै रोचक छ। परम्परागत दलहरू प्रायः जातीय समीकरण, धार्मिक ध्रुवीकरण, क्षेत्रीय स्वार्थ वा रोमान्चक नेतृत्वको वरिपरि आफ्नो राजनीतिक रणनीति निर्माण गर्छन्। तर सिजेपीले कम्तीमा प्रारम्भिक चरणमा भने सुशासन, जवाफदेहिता र प्रशासनिक सुधारका मुद्दालाई केन्द्रमा राखेको देखिन्छ। यदि यो अभियानले व्यापक जनसमर्थन प्राप्त गर्न सफल भयो भने यसले राजनीतिक बहसको केन्द्रबिन्दुलाई पहिचानको राजनीतिबाट शासन र सेवाको गुणस्तरतर्फ मोड्ने सम्भावना राख्छ।
यस घटनाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष युवा पुस्ताको संलग्नता हो। सामाजिक सञ्जालको युगमा राजनीतिक सहभागिताको स्वरूप बदलिएको छ। आजको युवा केवल चुनावी सभामा सहभागी भएर मात्र होइन, डिजिटल माध्यममार्फत पनि राजनीतिक विमर्शमा सक्रिय भूमिका खेल्न चाहन्छ। सिजेपीले यही मनोविज्ञानलाई बुझेर नागरिक पत्रकारिताको अवधारणालाई अभियानसँग जोडेको देखिन्छ। नागरिक स्वयंले समस्या उजागर गर्ने र त्यसलाई सार्वजनिक दबाबको माध्यम बनाउने रणनीतिले लोकतान्त्रिक सहभागिताको नयाँ ढाँचा प्रस्तुत गरेको छ।
तर यस अभियानलाई लिएर केही प्रश्न र चुनौतीहरू पनि छन्। सामाजिक सञ्जालमा लोकप्रिय हुनु र वास्तविक राजनीतिक प्रभाव सिर्जना गर्नु फरक कुरा हो। इतिहासले देखाएको छ, डिजिटल लोकप्रियता सधैं निर्वाचन सफलतामा रूपान्तरण हुँदैन। लाखौं फलोअर हुनु र लाखौं मत प्राप्त गर्नुबीच ठूलो अन्तर हुन्छ। त्यसैले सिजेपीले आफ्नो अभियानलाई संस्थागत संरचना, संगठन निर्माण र स्पष्ट नीतिगत दृष्टिकोणसँग जोड्न सकेन भने यसको प्रभाव क्षणिक बन्न सक्छ।
त्यसैगरी, सामाजिक सञ्जालमा प्राप्त हुने सूचना र सामग्रीको विश्वसनीयता पनि चुनौतीको विषय हो। तथ्य परीक्षण बिना सार्वजनिक गरिएका सामग्रीले गलत सूचना, राजनीतिक पूर्वाग्रह वा व्यक्तिगत प्रतिशोधलाई समेत बढावा दिन सक्छन्। त्यसैले अभियानको दीर्घकालीन विश्वसनीयता कायम राख्न पारदर्शी र तथ्यमा आधारित प्रक्रियाको आवश्यकता रहनेछ।
यद्यपि, यी चुनौतीहरूका बाबजुद सिजेपीको उदयले भारतीय राजनीतिमा एउटा महत्वपूर्ण संकेत दिएको छ। त्यो संकेत हो—जनता अब केवल पहिचानको राजनीतिमा सीमित रहन चाहँदैनन्। उनीहरू सुशासन, सेवा प्रवाह, पारदर्शिता र उत्तरदायित्वका विषयमा बढी सचेत बन्दै गएका छन्। यदि कुनै राजनीतिक शक्ति यी मुद्दालाई प्रभावकारी रूपमा उठाउन सफल हुन्छ भने उसले स्थापित राजनीतिक समीकरणलाई चुनौती दिन सक्छ।
राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार भारतीय लोकतन्त्रको परिपक्वता अब निर्वाचन जित्ने गणितमा मात्र होइन, शासनको गुणस्तर सुधार्ने क्षमतामा मापन हुन थालेको छ। यही सन्दर्भमा सिजेपीको अभियानलाई हेर्दा यो एउटा नयाँ राजनीतिक प्रयोग मात्र नभई लोकतान्त्रिक असन्तुष्टिको नयाँ अभिव्यक्ति पनि हुन सक्छ। यसले जनतालाई आफ्ना दैनिक समस्या र अनुभवलाई राजनीतिक बहसको केन्द्रमा ल्याउने अवसर दिएको छ।
अन्ततः, कोक्रोज जनता पार्टीको पहिलो राष्ट्रिय अभियानले भारतीय राजनीतिमा नयाँ तरंग अवश्य पैदा गरेको छ। यसको वास्तविक प्रभाव समयसँगै स्पष्ट हुनेछ। तर यति भन्न सकिन्छ, यसले जात, धर्म, क्षेत्रीयता र राजनीतिक वंशवादको परम्परागत ढाँचाभित्र सीमित राजनीतिक संवादलाई चुनौती दिने सम्भावनाको ढोका भने खोलेको छ। यदि यो अभियानले जनआकांक्षा, सुशासन र उत्तरदायी राज्य व्यवस्थाको मागलाई निरन्तर रूपमा प्रतिनिधित्व गर्न सक्यो भने भारतीय राजनीतिमा एउटा नयाँ अध्यायको सुरुवात हुन सक्छ। अन्यथा, यो पनि सामाजिक सञ्जालको क्षणिक आकर्षणका रूपमा इतिहासमा सीमित रहनेछ। अहिलेका लागि भने यसले स्थापित राजनीतिक शक्तिहरूलाई जनताको वास्तविक सरोकारप्रति थप संवेदनशील बन्न बाध्य पारेको देखिन्छ।